artikel

De listeria-recall van Offerman vanuit verschillende oogpunten

Voedselveiligheid & Kwaliteit

De listeria-recall van Offerman vanuit verschillende oogpunten

Nederland en België werden begin oktober opgeschrikt door het bericht dat de afgelopen twee jaar zeker twintig mensen besmet raakten met een specifiek type Listeria monocytogenes. Drie van hen overleden en één vrouw kreeg een miskraam. De bacterie bleek te herleiden naar de vleeswaren uit de fabriek van Offerman in Aalsmeer. Hoe kon dit gebeuren en wat is de stand van zaken? Dit artikel is verschenen in VMT 11.

Vleeswarenproducent Offerman, onderdeel van het Belgische Ter Beke, haalde op 4 oktober tientallen soorten vleeswaren terug uit de winkels. Deze producten waren gesneden en verpakt door de fabriek in Aalsmeer en mogelijk besmet met de listeriabacterie. Uit gezamenlijk onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) bleek dat dit type listeriabacterie te linken is aan twintig besmette patiënten in Nederland en twee in België. Offerman riep alle voorverpakte vleesproducten terug bij Nederlandse en Belgische supermarkten. Het ging om terugroepacties bij Jumbo, Sligro, Aldi, Bidfood, Versunie en Albert Heijn.

Supermarktketens Aldi en Jumbo haalden uit voorzorg alle door Offerman geproduceerde voorverpakte vleeswaren uit de schappen. “Alhoewel de kans op besmetting van deze producten heel klein is, stellen we de veiligheid van voedsel in de winkels voorop”, aldus een woordvoerder van Jumbo. Albert Heijn Nederland gaf twee dagen lang geen waarschuwing af op zijn website over de mogelijk besmette vleeswaren. Dit had wel moeten gebeuren, erkent een woordvoerder van de supermarktketen. Waarom het niet gemeld is, weet ze niet. Volgens de woordvoerder werden de vleeswaren wel direct uit de schappen gehaald en hing er in de winkels een waarschuwing.

Offerman

Offerman sloot zijn fabriek in Aalsmeer ‘per direct’ op donderdag 3 oktober na de vondst van de bacterie. Het snijden en verpakken van vleeswaren in deze fabriek mag pas worden hervat als de productielocatie grondig is schoongemaakt én is goedgekeurd door de NVWA. De productie van de fabriek werd tijdelijk overgenomen door andere fabrieken van de Ter Beke Groep. In een verklaring meldde het vleeswarenbedrijf het volgende: “Offerman neemt in overleg met de NVWA en zijn klanten, alle mogelijke bijkomende maatregelen om de voedselveiligheid te garanderen en zal zijn inspanningen op dit vlak nog verder opvoeren. Voedselveiligheid is immers de hoogste prioriteit voor Offerman.”

Supermarktketens Aldi en Jumbo haalden uit voorzorg alle door Offerman geproduceerde voorverpakte vleeswaren uit de schappen

Supermarktketens Aldi en Jumbo haalden uit voorzorg alle door Offerman geproduceerde voorverpakte vleeswaren uit de schappen

NVWA

Volgens de NVWA was het specifieke type listeriabacterie al sinds 2017 aanwezig in de fabriek van Offerman in Aalsmeer. De bacterie is er meerdere keren aangetroffen, maar nooit boven de wettelijk toegestane grens. “Natuurlijk wil je listeria liever niet in je fabriek, maar wettelijk gezien was er niks mis”, vertelde een woordvoerder van de toezichthouder. De NVWA plaatste de fabriek in Aalsmeer vanaf augustus toch onder extra toezicht, omdat de inspecteurs concludeerden dat de gebruikte apparatuur niet correct werd schoongemaakt. “Bij één machine versneed het bedrijf verschillende vleessoorten. Normaal moet de machine tussendoor gereinigd worden, maar dat gebeurde niet grondig genoeg”, aldus de NVWA.

De voedselautoriteit drong aan op extra maatregelen. Het bedrijf nam deze, maar het bleek niet genoeg: “De extra hygiënemaatregelen die genomen werden voor de productielijn hadden onvoldoende effect.” NVWA-woordvoerder Paula de Jonge vertelde dat zestien NVWA’ers tien dagen lang doorwerkten om te zorgen dat alle vleeswaren werden teruggeroepen. “We weten waar al het vlees terecht is gekomen. Alles is teruggeroepen, dat hebben we ook gecontroleerd”, zei De Jonge daarover. Het is volgens de NVWA nu aan Offerman om aan te tonen dat alles in orde is in de fabriek in Aalsmeer. “Het bedrijf moet met een plan van aanpak komen en aantonen dat de voedselveiligheid goed is geborgd. Dat gaat de NVWA dan beoordelen. Na eventuele aanpassingen kan de fabriek mogelijk de deuren weer openen.”


Listeria-recalls in beeld

Van begin 2017 tot en met oktober 2019 zijn er in totaal 64 recalls geweest vanwege mogelijke besmetting met listeria. Dit bleek uit eigen onderzoek van VMT. In 2017 waren er 25 recalls, vorig jaar 18 en in 2019 tot nu toe 21. Wat opvalt is dat er bij veel recalls niet vermeld staat waar de listeria is geconstateerd en wat de oorzaak van de uitbraak is. Veruit de meeste recalls zijn voor vlees en vleeswaren: van de 64 recalls in de afgelopen drie jaar waren er 30 voor vleesproducten. Ook waren er veel recalls voor kaasproducten en spreads (8), groenten (9), vis (7), kant-en-klaarmaaltijden (3) en fruit (3).


Ter Beke

Ter Beke, het Belgische moederbedrijf van Offerman, gaf in een persbericht aan contact te hebben met de relevante autoriteiten voor verder onderzoek en daaraan ook medewerking te verlenen. CEO Francis Kint zei dat er altijd naar de inspecteurs van de NVWA is geluisterd: “We stonden inderdaad sinds de zomer onder verhoogd toezicht, maar elk bedrijf krijgt geregeld controleurs over de vloer. We hebben altijd correct meegewerkt. Er is nooit een overschrijding van de norm geconstateerd. Bij dergelijke inspecties zijn er altijd opmerkingen, maar we hebben het advies van de inspecteurs altijd opgevolgd.” Overigens gaf Ter Beke tegenover VMT aan nog niet te kunnen reageren op vragen aangaande de genomen maatregelen en de oorzaak van de listeria-uitbraak: “Daar is het nog te vroeg voor.”

RIVM

Het RIVM vergeleek, samen met de NVWA, de bij de patiënten gevonden listeriabacterie met DNAgegevens uit de NVWA-databank. Aan de hand van een match startten zij een vervolgonderzoek, waarbij de DNA-techniek whole genome sequency (WGS) cruciaal bleek. Deze techniek linkte de specifieke listeriastam van de patiënten aan de vleeswaren van Offerman. RIVM-epidemioloog Eelco Franz: “Voorheen konden we patiënten die besmet waren met dezelfde listeriastam niet zo precies aan elkaar linken. Met WGS kunnen we dat wel.”

Voor het RIVM is WGS op dit moment dé methode om pathogenen te identificeren. “Het begint voor ons al routine te worden. We hebben bijna alle pathogenen al in kaart gebracht.” Ondanks dat de techniek in andere Europese landen ook al wordt gebruikt, loopt Nederland volgens Franz voorop in Europa door de korte lijnen tussen organisaties en patiënten. Franz verwacht dat WGS een grote impact zal hebben op de voedselveiligheid. “We kunnen op forensisch niveau patiënten linken aan een voedselisolaat. Daardoor kunnen we snel voedingsmiddelen linken aan, of juist uitsluiten van een besmetting.”


Belangrijke rol WGS

Volgens de NVWA heeft WGS nog niet eerder zo’n belangrijke rol gespeeld als bij de listeria-recall van Offerman. “De verwantschap tussen de bron en de geïnfecteerde is door middel van WGS direct duidelijk. Om tot de producent – als bron van de ziekte – te komen, kijken we ook naar ondersteunend bewijs zoals mogelijkheden tot besmetting, schoonmaak en eigen verificaties”, vertelt NVWA-woordvoerder Paula de Jonge. Voor het WGS-onderzoek worden verschillende databases vergeleken: die van het RIVM (humane isolaten) wordt vergeleken met die van de voedselisolaten van Wageningen Food Safety Research (WFSR). De Jonge licht toe: “Voor het identificeren van een cluster zijn alleen DNA-sequenties nodig. Maar dan ben je er nog niet: een tijdlijn is nodig om erachter te komen of het om een actieve uitbraak gaat (eerste ziektedag patiënten), maar ook of/hoe de overlap is met gevonden voedselisolaten (monsternamedatum). Als blijkt dat het om een actieve uitbraak gaat en een voedselisolaat in dat cluster valt, dan is uiteraard traceringsinformatie nodig om bij de bron te komen. Om de bron vervolgens definitief vast te stellen, kan meer aanvullende informatie nodig zijn.” NVWA en RIVM houden elkaar wekelijks op de hoogte: “Zodra er een link te maken is tussen informatie van het RIVM en de NVWA/WFSR, intensiveren we de samenwerking.”


100 kve/g product

Simone Hertzberger, hoofdredacteur van VMT Nieuwsbrief Voedselveiligheid en voorheen jarenlang hoofd kwaliteit bij Albert Heijn, vindt het een zeer positieve ontwikkeling dat de NVWA en het RIVM de nieuwe techniek gebruikten om de listeriabacteriën te linken. “WGS is een uitstekend hulpmiddel om ziekte en overlijden door listeria te voorkomen. Het is een prachtig instrument omdat het veel gedetailleerdere uitslagen geeft dan eerdere methoden.” Hertzberger noemde de grote recall bij Offerman ‘ernstig’. In hoeverre de vleeswarenfabrikant zijn zaakjes op orde heeft, kon Hertzberger niet zeggen. Wat ze wel weet is dat voedingsmiddelenbedrijven weten wat ze moeten doen als listeria op hun product zit. Het probleem ontstaat pas echt als de bacterie voorkomt in de productieomgeving.

“Het is natuurlijk wel een verschil of de bacterie in het afvoerputje zit of op voedselcontactoppervlakken zoals een transportband. Maar als er microorganismen zijn die rechtstreeks met het product in contact komen, dan heb je een groot probleem.” Volgens de NVWA kwamen de monsters bij Offerman nooit boven de Europese norm van 100 kve (kolonievormende eenheden) per gram voedingsmiddel. Volgens Hertzberger klopt deze uitspraak niet helemaal. “Er is geen wettelijke norm van maximaal 100 kve listeria per gram voedingsproduct. Er is een norm voor de uitgroei van listeria in een product. Kortom: minder dan 100 kve/g product is oké als je hebt aangetoond dat ze niet kunnen uitgroeien tot 100 kve op de uiterste gebruiksdatum.”

VNV

Volgens de Vereniging voor de Nederlandse Vleeswarenindustrie (VNV) is het beheersen en bestrijden van listeria niet alleen een uitdaging voor de vleeswarenindustrie, maar voor de gehele voedingsmiddelensector. “Door de toename van het aantal listeria-infecties en het aangescherpte interventiebeleid van de NVWA hebben wij een handleiding opgesteld. Dit hebben wij gedaan met een groot aantal andere brancheorganisaties in de voedingsindustrie. Doel van deze uitgebreide handleiding is om onze leden te ondersteunen bij de beheersing en bestrijding van listeria”, vertelt Richard van der Kruijk, algemeen secretaris bij de VNV.

“Het is nog te vroeg om eventuele learnings uit de recente listeria-uitbraak bij Offerman te inventariseren en te evalueren. Duidelijk is wel dat de verbeterde detectie- en opsporingstechnieken, zoals WGS, ertoe leiden dat incidenten beter en sneller getraceerd kunnen worden naar een mogelijke bron. Dit kan en zal vaker leiden tot recalls en negatieve publiciteit. Maar voor de voedselveiligheid is deze nieuwe methode volgens ons een verbetering”, zegt Van der Kruijk. Hij vervolgt: “Al voor de zomer is de VNV gestart met een analyse van knelpunten en maatregelen op het gebied van het beheersen van de microbiologie binnen de gehele vlees(waren)keten.” Binnenkort gaat de VNV – samen met andere brancheorganisaties – met de ministeries van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en de NVWA overleggen over de kaders waarbinnen WGS kan worden toegepast.


Fagen

Bacteriofagen (kortweg: fagen) zijn virussen die bacteriën kunnen aanvallen. Het zijn de ‘natuurlijke’ vijanden van bacteriën. Ze komen overal voor waar bacteriën zijn, zoals op onze huid, in ons darmstelsel en in de natuur. (Bron: RIVM).


Hof van Justitie

Om listeria goed te lijf te kunnen gaan, worden wereldwijd steeds vaker fagen ingezet. In Europa is daar nog discussie over, tot onvrede van de vleesindustrie. Het Europese Hof van Justitie besloot op 24 oktober echter dat levensmiddelenproducenten, vanwege de afwezigheid van een apart Europees kader, fagen kunnen blijven gebruiken ter voorkoming van de listeriabacterie in voedsel. “Fagen vertegenwoordigen een volstrekt nieuwe categorie van voedselveiligheid, zonder de nadelen van conventionele conserveringsmiddelen. Maar juist door het feit dat ze ánders zijn dan bestaande middelen, is de wettelijke goedkeuring in de Europese Unie (EU) zeer lang opgehouden”, zegt Dirk de Meester van het Wageningse life-sciences-bedrijf Micreos Food Safety.

Volgens prof. Martin Loessner van de technische universiteit ETH Zürich zijn fagen veilig: “Fagen bieden een natuurlijke manier om listeria in ons eten te voorkomen. Dit is de afgelopen vijftien jaar aangetoond en bevestigd in ona¢ankelijk, wetenschappelijk onderzoek.” Terwijl fagen in veel landen al jaren met succes worden ingezet, bleef in de EU hierover onduidelijkheid en onzekerheid bestaan. Volgens De Meester heeft ook de NVWA nooit duidelijkheid gegeven over de inzet van fagen. Ook de beleidsbepaler, het ministerie van VWS, wachtte steeds op uitsluitsel van Europa. Volgens De Meester maakt de uitspraak van het Europese Hof duidelijk dat fagen als proceshulpstof kunnen worden gebruikt bij de bereiding van levensmiddelen om listeria te voorkomen. Overigens is volgens prof. Frank Devlieghere, microbioloog bij Universiteit Gent, de aanwezigheid van listeria bijna niet uit te sluiten: “Zelfs onder de meest strenge hygiënewetgeving en kwaliteitscontroles is dat nagenoeg onmogelijk.”

Food Safety Event

Listeria monocytogenes en Whole Genome Sequency (WGS) zijn onderwerpen die op het Food Safety Event uitgebreid behandeld worden. Dit event vindt plaats op 28 november in Amersfoort.

Klik hier voor het volledige programma

Klik hier om direct aan te melden

Reageer op dit artikel