artikel

Onethische bedrijfscultuur zet aan tot voedselfraude

Algemeen

We zijn bang om in het donker door een onbekende te worden belaagd, terwijl uit criminologisch onderzoek blijkt dat de meeste slachtoffers doelwit zijn van een bekende – vaak uit de intieme kring. Zo lijkt het ook te zijn bij voedselfraude. Dit artikel is verschenen in VMT 5 van 17 mei 2019.

Onethische bedrijfscultuur zet aan tot voedselfraude

Toen de eerste rapportages na het paardenvleesschandaal verschenen, werd al snel gesproken over georganiseerde misdaad. In het zogenoemde Elliott- report uit 2013 schreef de bekende Britse voedselprofessor: “Food fraud is a well-organized worldwide business like the mafia and American drug cartels”. Nu zijn er zeker gevallen bekend waarin Italiaanse maffiagroepen namaakolijfolie op de markt brachten. Maar overstappen van drugshandel naar voedselfraude is niet zo gemakkelijk als wordt voorgesteld. Ook schuilt er een gevaar in deze gemakkelijke voorstelling van zaken: het kan de geruststellende indruk geven dat wij als wettige en bonafide voedselbedrijven ons alleen maar hoeven te beschermen tegen zij, de boeven.

Corporate crime of organised crime

Criminologische studies laten zien dat voedselfraude veel meer een probleem is vanuit de voedselindustrie zelf (corporate crime) dan een dreiging van buitenaf door professionele criminelen (organised crime). Om voedselfraude te verklaren, kan geleerd worden van oor zaken van bedrijfscriminaliteit in andere sectoren. Een effectieve aanpak richt zich immers op die oorzaken. Bij gevallen van fraude en corruptie binnen bedrijfstakken en ondernemingen wordt vaak gezegd dat er iets mis was met de bedrijfscultuur. En uit wetenschappelijk onderzoek blijkt ook dat een onethische bedrijfscultuur leidt tot onethisch en zelfs crimineel gedrag binnen het bedrijf.

In een voedingsmiddelenbedrijf is het belangrijk dat er een bedrijfscultuur heerst waarin medewerkers alert zijn op verdachte zaken en waarin zij die ook daadwerkelijk melden. Belangrijk is vooral ook een cultuur waarin de directie de juiste ethische beslissingen neemt en waarin de tone at the top is dat valsspelen om commerciële doelen te halen niet wordt getolereerd.

Verband tussen cultuur en corruptie

In het wetenschappelijke toptijdschrift Nature hebben Cohn et al met experimenten aangetoond dat werken in de financiële sector aanzet tot oneerlijk gedrag. Zij concluderen dat de bedrijfscultuur bankiers daartoe aanzet. Een van mijn promovendi, Madelijne Gorsira, deed een soortgelijk experiment waarin zij een causaal verband vond tussen bedrijfscultuur en corruptie. Zij toonde aan dat een onethische bedrijfscultuur werknemers aanzet tot corrupt gedrag. Ook vond zij de belangrijkste verklaringen voor corruptie in sociale en persoonlijke normen en niet in de veronderstelde afweging van kosten en baten waarop de aanpak doorgaans is gericht. De bedrijfscultuur beïnvloedt die normen, dus wat we zelf vinden van de toelaatbaarheid van fraude en corruptie en wat we denken dat onze collega’s daarvan vinden. Ik ben niet bekend met wetenschappelijk onderzoek naar ethische bedrijfscultuur in de voedingsmiddelenindustrie. Voor een effectieve preventie van voedselfraude lijkt me dergelijk onderzoek zeer van belang.

Wim Huisman is hoogleraar Criminologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam, w.huisman@vu.nl

Reageer op dit artikel