artikel

De visie van Wouter-Jan Schouten

Algemeen

De visie van Wouter-Jan Schouten

De realisatie van een circulair voedselsysteem is een van de grootste uitdagingen van deze tijd. Een grootschalige omslag is alleen mogelijk als de spelregels veranderen en circulaire bedrijfsmodellen concurrerend kunnen worden met gangbare lineaire modellen. Hoe is dat te bereiken? Wouter-Jan Schouten geeft daarop zijn visie. Dit artikel is verschenen in VMT 4 van 19 april 2019.


CV

Wouter-Jan Schouten was ruim 20 jaar bestuursadviseur van grote levensmiddelenbedrijven bij Boston Consulting Group. In 2016 werd hij themadirecteur Sustainable Food Systems bij TiFN. Ook is hij adviseur bij NewForesight, lid van de Transitiecoalitie Voedsel (sinds 2017) en van de advisory council van Commonland.


“Voedselproductie is van oorsprong volledig circulair. Gedurende 500 miljoen jaar evolutie op land zijn ecosystemen met gesloten koolstof- en nutriëntenkringlopen ontstaan op de geografisch beperkte schaal van het betreffende ecosysteem. Dit proces ging gepaard met de accumulatie van biomassa en toenemende diversiteit van planten en dieren die door het ecosysteem worden gevoed. Sinds mensen landbouw gingen bedrijven, zijn kringlopen niet meer volledig gesloten. Hierdoor kon er meer voedsel voor mensen worden geproduceerd en heeft de wereldbevolking sterk kunnen groeien. Desondanks bleef honger een terugkerend probleem.”

Circulair werd lineair

“Met de introductie van kunstmest en de groene revolutie is ons voedselproductiesysteem de afgelopen eeuw veel efficiënter geworden. De dominante logica hierbij was steeds dat een groeiende wereldbevolking gevoed moet worden, terwijl de hoeveelheid landbouwgrond beperkt is. Met dit streven zijn grote successen behaald: sinds 1960 is de wereldwijde crop production index met bijna 300 procent toegenomen, terwijl de wereldbevolking ‘slechts’ met 140 procent is gegroeid en de hoeveelheid landbouwgrond ‘slechts’ met 26 procent. Vandaag de dag leven er meer mensen met overgewicht dan met honger. Er worden ruim voldoende calorieën geproduceerd, al zijn die niet goed verdeeld over de wereld. De successen van de afgelopen eeuw gingen gepaard met hoge kosten voor onze planeet. Het van nature circulaire systeem is lineair geworden, wat wereldwijd leidt tot onder meer grootschalig verlies van nutriënten die belanden in natuurgebieden en oceanen, bodemdegradatie, waterschaarste, klimaatverandering en verlies aan biodiversiteit. Ook worden eindige grondstoffen zoals fosfaat langzaam uitgeput.”

Hoe de circulariteit herstellen?

“De circulariteit herstellen en positieve impact op ecosystemen realiseren, terwijl we voldoende goed voedsel blijven produceren, zie ik als de grote uitdaging waar we in het voedselsysteem gezamenlijk voor staan. Die uitdaging bevat vier hoofdelementen:

  1. In de primaire sector is het de voornaamste uitdaging om te komen tot circulair en regeneratief gebruik van bodem en nutriënten, waarbij bodemkwaliteit wordt verbeterd, biodiversiteit in het agrarisch landschap wordt hersteld, waterkwaliteit en beschikbaarheid worden verbeterd, nutriëntenkringlopen worden gesloten op een geografische schaal zo klein als mogelijk en zo groot als nodig is, en waarbij de koolstofvastlegging in bossen, bodem en meerjarige gewassen groter is dan de emissies van broeikasgassen door het voedselsysteem.
  2. De verwerkende industrie staat voor de uitdaging om klimaatneutrale voedselverwerking te realiseren en te zorgen voor een optimaal gebruik van biomassa: toepassing in food en materialen heeft prioriteit boven feed, en feed gaat voor energie.
  3. De retail en de consumenten staan voor de uitdaging om verspilling van voedsel en verpakkingsmateriaal te minimaliseren en de consumptie van vlees terug te brengen naar een hoeveelheid die duurzaam en regeneratief geproduceerd kan worden zonder feed-foodcompetitie.
  4. Tot slot is het nodig om nutriënten terug te gaan winnen uit afval en rioolslib in een vorm die geschikt is om weer naar landbouwbodems terug te brengen.”

TiFN

De onafhankelijke stichting TiFN heeft 20 jaar ervaring in het organiseren van precompetitief onderzoek met bedrijven uit de landbouw- en voedselsector, samen met Nederlandse onderzoeksinstellingen. De Transitiecoalitie Voedsel is een in 2017 gestarte multi-stakeholdersbeweging van circa 150 koplopers in de wereld van landbouw, voedsel, natuur en gezondheid


Waar staan we vandaag?

“De uitdaging wordt steeds meer onderkend. De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft een wervende toekomstvisie gepresenteerd, die mede is onderbouwd door de publicatie over kringlooplandbouw van WUR, Wageningen University & Research. In het programma Neder land Circulair is een transitie- en uitvoeringsagenda Biomassa en Voeding tot stand gekomen. Daarnaast zijn er belangrijke bewegingen van onderop geïnitieerd, zoals het Deltaplan Biodiversiteitsherstel, de Transitiecoalitie Voedsel, het Netwerk Natuurinclusieve Landbouw en het innovatielab Voor de oogst van morgen. In de primaire sector wordt gepionierd met nieuwe circulaire bedrijfsmodellen, vaak op gebiedsniveau. Internationaal is er in dit kader veel aandacht voor bijvoorbeeld de productiewijzen van Joel Salatin en Mark Shepard. Ook in Nederland wordt er geëxperimenteerd met nieuwe productiewijzen, zoals strokenteelt en stripbegrazing. De WUR opende afgelopen jaar de proeftuin Agro-ecologie en technologie, en door het hele land worden er gebiedsinitiatieven geïnitieerd zoals Wij.Land, Boermarke Zeijen en meerdere Vruchtbare Kringloop-initiatieven. Voor de melkveehouderij is een biodiversiteitsmonitor ontwikkeld.

Ook in de keten worden de eerste stappen gezet naar herstel van circulariteit, bijvoorbeeld met initiatieven zoals Kipster, de Green Protein Alliance en de stichting Samen tegen Voedselverspilling.”

Wat is er nodig?

“Deze activiteiten zijn pas eerste stappen naar herstel van circulariteit. Het gangbare lineaire systeem is economisch zeer sterk en circulaire modellen kunnen hier nog niet op schaal mee concurreren. Om deze modellen concurrerend te maken, moeten spelregels veranderen. Er is vooral sociaal-economische innovatie nodig, waarbij we meer kennis, ervaring en empirische gegevens over circulaire voedselproductie moeten gaan opbouwen. Waar nuttig kan technologische innovatie helpen die ecologie ondersteunt, bijvoorbeeld robots die precisielandbouw met een grote diversiteit aan gewassen mogelijk maken. Hiertoe is in eerste instantie een verandering in het denken nodig bij beleidsmakers in zowel de private als publieke sec tor. Het leidende principe moet veranderen: van maximale productie en efficiëntie met minimale negatieve impact op het milieu naar positieve impact op ecosystemen in combinatie met een optimale efficiëntie van voedselproductie. Boeren, ketenpartijen, overheden, technologieleveranciers en kennisinstellingen hebben daarbij elk hun eigen rol:
Overheden: spelregels veranderen zodat er meer diversiteit in agrarische bedrijfsmodellen mogelijk wordt, de kosten van negatieve milieu-impacts in de kostprijs van voedselproducten verwerkt gaan worden en positieve impacts op ecosystemen beloond gaan worden. Hierdoor kunnen circulaire businessmodellen in de markt gaan winnen van lineaire modellen.

Boeren: diversiteit aan regeneratieve bedrijfsmodellen ontwikkelen en tot regionale samenwerkingen komen om kringlopen zo klein als mogelijk is te sluiten.

Ketenpartners: regeneratief geproduceerde landbouwproducten promoten en businessmodellen ontwikkelen voor optimaal gebruik (cascadering) van biomassa.

Technologieleveranciers: technologie ontwikkelen die ecologie en circulariteit ondersteunt en niet verstoort.

Kennis/onderzoek/onderwijs: wetenschappelijke kennis ontwikkelen over circulaire, op ecologische principes gebaseerde voedselproductie en die verspreiden.”

Reageer op dit artikel