artikel

Fagen specifiek wapen tegen listeria

Algemeen

Fagen specifiek wapen tegen listeria

Voedselproducenten beschikken over een nieuw biologisch wapen in de strijd tegen onvermijdelijke pathogenen: fagen. Hun hygiënemaatregelen en HACCP-systeem blijken niet meer afdoende om bijvoorbeeld een listeriabesmetting het hoofd te bieden. Nu kunnen ook fagen worden ingezet. Dit artikel is verschenen in VMT 2 van 16 februari 2018.

De 28 lidstaten van de Europese Unie hebben in 2016 in totaal 2.536 gevallen van listeriosis gerapporteerd. Dat staat in het EU-rapport van het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding, ECDC, dat eind vorig jaar is verschenen. Negentien lidstaten rapporteerden ook hun listeria slachtoffers. Dat waren er 247. En hoewel negen lidstaten geen cijfers rapporteerden, mag je ervan uitgaan dat in de EU elke dag één inwoner per dag overlijdt door met listeria besmette levensmiddelen. Zorgelijk is dat de trend niet te keren lijkt. Al jaren groeit het aantal: ten opzichte van 2015 was er in 2016 een stijging van maar liefst 9,3 procent.

Faag tegen listeria

De vis-, vlees-, kaas-, groente- en fruitindustrie produceren veel kant-en-klare producten. Dit zijn vaak risicoproducten. In het koelvak kan listeria namelijk doorgroeien tot aantallen waar consumenten ernstig ziek van kunnen worden of zelfs door kunnen overlijden. Dat geldt met name voor degenen behorend tot de risicogroepen: jongeren, ouderen, zwangeren en mensen met een verzwakt immuunsysteem. Door miljarden jaren evolutie houden fagen van dezelfde omstandigheden als listeria. Het bedrijf Micreos Food Safety past PhageGuard Listex al succesvol toe (figuur 1), een faag die zich richt tegen listeria. Afhankelijk van het proces wordt het beste moment van toedienen bepaald. Een 1-5 procent oplossing in kraanwater kan erg gemakkelijk op het oppervlak van het product worden gesproeid. Proefondervindelijk kan dat het beste gebeuren voor of tijdens het in plakken snijden van het product. PhageGuard kan op alle soorten producten worden gebruikt, het is volledig veilig. Ook is het biologisch, kosher en halal. Bovendien hoeft de fabrikant de faag niet te vermelden op het etiket. Ze worden namelijk beschouwd als proceshulpstof omdat ze, eenmaal opgebracht, binnen 24 uur hun werking verliezen. Dat komt omdat de eiwitwand van fagen gemakkelijk verkleeft met de eiwitten van het product, waardoor de fagen immobiliseren en geen nieuwe bacteriën kunnen zoeken. Zie ook kader Wetgeving.

fig 3 vmt 2

Biofilms dreiging

Hoewel schoonmaakploegen apparatuur en productieruimtes grondig reinigen en desinfecteren, kan listeria zich in veel productieomgevingen toch nestelen, ook in een (niet-verwijderde) biofilm. Zulke biofilms leveren een constante dreiging voor de productie van levensmiddelen. Ze worden namelijk gevormd door micro-organismes die extracellulaire polymeren produceren die adhesie en matrixformatie faciliteren. Deze biofilms groeien verder in lagen waaruit periodiek organismes ontsnappen. Schoonmaak en desinfectie zijn dan niet afdoende omdat de aanwezige bacteriën in de biofilm niet worden bereikt. Figuur 2 toont dat fagen in aanwezigheid van verschillende voedingssubstraten een superieure reductie laten zien ten opzichte van chemische reinigingsmiddelen. Een logische verklaring is dat fagen zelf voornamelijk bestaan uit proteïnes die niet direct reageren op het organisch substraat van de biofilm. Ze hebben dus langer de tijd dan langsspoelende reinigingsmiddelen om door de waterkanalen van de biofilm op zoek te gaan naar listeria.

fig 4 vmt 2

Preventief inzetten

De kans op een besmetting met listeria in de productielijn is reëel. Fagen sprayen op snijlijnen, bijvoorbeeld op het mes van de snijlijn, is een goede manier om het risico op kruiscontaminatie tijdens de productie te beperken. De inzet van fagen is vooral gericht op preventie. Vanwege hun zeer specifieke hechting aan bepaalde bacteriën zijn fagen ongeschikt om elke vorm van slechte hygiëne te maskeren. In bijna alle gevallen is het besmettingsniveau tijdens de productie laag en wijzen monsteranalyses besmettingsniveaus uit van minder dan 10 cfu per gram aan listeria. Dit betekent dat HACCP-systemen over het algemeen goed functioneren, waarbij kwaliteitsaudits een nieuwe ondergrens garanderen. Zelden is er in Nederland nog een grote uitbraak die toegeschreven kan worden aan één productpartij. Steeds vaker blijkt het te gaan om incidentele gevallen van listeriabesmetting. Er blijft ruimte voor ontwikkelingen in hygiënisch ontwerp, maar dat staat op gespannen voet met de trend van gemaksvoeding. Complexere machines met meer bewegende delen en een hogere mate van verwerking betekenen ook nieuwe risico’s.

Nieuwe toepassingen

Producenten die fagen eenmaal gebruiken, stoppen daar niet meer mee. Een bedrijf dat wordt geconfronteerd met een recall staat voor hoge kosten. Buiten dat heeft een recall een negatief imago tot gevolg. Een faillissement is zeker niet uit te sluiten. Twee verschillende groepen fabrikanten gebruiken het middel. De eerste groep bestaat uit fabrikanten die aangeven dat zij een acuut probleem hebben en daarbij hulp nodig hebben. De tweede groep heeft geen last van een bacterie, maar wil Phageguard graag gebruiken om besmetting van de productieomgeving en product te voorkomen. Ze willen dus de zekerheid een veilig product te kunnen aanbieden. Het gebruik van fagen om producten te beschermen tegen listeria is zo’n grote doorbraak in de voedingsmiddelenindustrie dat er nu ook een product is ontwikkeld om salmonella af te doden: PhageGuard S. Daarnaast wordt er hard gewerkt om producten te ontwikkelen tegen E.coli O157 en campylobacter. Fagen zijn een nieuw werktuig in de toolbox.

 

Op de site van PhageGuard is uitgebreide literatuurgegevens te raadplegen, waaronder de publicatie Inactivation of Listeria monocytogenes by disinfectants and Bacteriophages in suspension and stainless-steel carrier tests N. CHAITIEMWONG, W. C. HAZELEGER,* AND R. R. BEUMER Journal of Food Protection 2014   (onder kopje environmental)

Reageer op dit artikel