artikel

Op zoek naar de duurzaamheidsmanager

Algemeen

Duurzaamheid vormt in toenemende mate een vast onderdeel van de strategie bij voedingsbedrijven. Dit vereist monitoring van de ‘groene’ doelstellingen en coördinatie van het duurzaamheidsbeleid. Soms wordt dit gedaan door duurzaamheidsmanagers, maar lang niet altijd. “Je moet duurzaamheid koppelen aan vakkennis.”

Chris Dutilh werkt sinds 1976 bij Unilever en is één van de architecten van het bedrijfs-duurzaamheidsbeleid dat concreet vorm kreeg eind jaren tachtig. Dutilh is één van de weinigen binnen het wereldwijde voedings- en zeepconcern die de titel ‘manager duurzame ontwikkeling’ draagt.

Unilever geldt als voorloper in verantwoord ondernemen. Sollicitanten met een passie hiervoor komen automatisch bij het bedrijf uit. “Ze willen graag bij ons werken”, schetst Dutilh. Unilever stelt geen specifieke eisen aan nieuw en bestaand personeel op het gebied van duurzaamheid. “We nemen geen duurzaamheidsdeskundigen aan”, verduidelijkt de manager.

Lage milieudruk
Verantwoord ondernemen ligt opgesloten in alle functies binnen het bedrijf. Inkopers houden rekening met het duurzaamheidsaspect bij de sourcing van grondstoffen, terwijl R&D bijvoorbeeld wasmiddelen ontwikkelt om bij een zo laag mogelijke temperatuur zo schoon mogelijk te wassen. Gekoppeld hieraan dient marketing de consumenten bewust te maken om te wassen bij een zo laag mogelijke temperatuur en met een kleine dosering. “We willen alles doen met een zo laag mogelijke milieudruk. Werknemers worden ook kwalitatief afgerekend op het aspect duurzaamheid in hun functie”, zegt Dutilh.

Functieprofiel
In navolging van Unilever verklaarden steeds meer bedrijven duurzaamheid de liefde. Ze geven dit op verschillende manieren vorm. Soms zit duurzaamheid geheel of gedeeltelijk verstopt in een al bestaande functie van bijvoorbeeld milieucoördinator of kwaliteitsmanager. Bij bijvoorbeeld Coca-Cola houden meerdere personen zich hiermee bezig. Een manager knoopt het duurzaamheidsbeleid aan elkaar, terwijl er in de fabriek een verantwoordelijke is voor duurzaamheid.

Er lijkt geen eenduidig functieprofiel te bestaan voor ‘de duurzaamheidsmanager.’ Het is in ieder geval een coördinerende functie, waarbij allerlei initiatieven van energiebesparing tot duurzame verpakkingen worden gebundeld, weet Derk-Jan Haverkamp. Hij promoveerde in 2007 aan Wageningen Universiteit op milieumanagement in de Nederlandse voedingsmiddelenindustrie.

Tegenwoordig werkt hij als corporate adviseur bij TenneT. “Het onderdeel duurzaamheid is steeds meer een risico-onderdeel dat gemanaged moet worden. Het is allang niet vrijblijvend meer”, vindt de voormalige wetenschapper. Een duurzaamheidsverantwoordelijke dient het beleid van een bedrijf zowel intern als extern te communiceren. Dit kan bijvoorbeeld via een duurzaamheidsverslag. Zo wordt ook inzichtelijk wat iedere afdeling bijdraagt aan de corporate duurzaamheidsdoelstellingen.

Transparante communicatie
Haverkamp: “Duurzaamheid hoeft geen groen randje te hebben. Transparant communiceren wat je als bedrijf doet, dat is essentieel.” Volgens hem kweek je op die manier begrip bij consumenten en niet-gouvernementele organisaties en dat is goed voor de reputatie van een bedrijf.

Een duurzaamheidsverantwoordelijke hoort niet alleen naar het eigen bedrijf te kijken, maar ook in de keten of leveranciers verantwoordelijk ondernemen, van boer tot consument dus, geeft Kris van Koppen, universitair hoofddocent milieubeleid aan Wageningen Universiteit aan.

“Een duurzaamheidsmanager moet bovendien een gedegen kennis hebben van de productietak, maar ook van het onderwerp duurzaamheid: wat zijn bijvoorbeeld de criteria van rapportages. En als je investeert in meer verduurzaming, waarin steek je dan precies geld.” Van Koppen ziet twee soorten duurzaamheidsexperts: de technoloog die groeit in zijn nieuwe functie en specialisten in milieukunde. Wageningen Universiteit levert beide typen af.

Opleiding
HAS Den Bosch heeft de laatste twee jaar meer duurzaamheid aangebracht in het curriculum van de opleiding voedingsmiddelentechnologie. De onderwijsinstelling leidt geen specifieke duurzaamheidsmanagers op, maar wel technologen met veel kennis over dit onderwerp. “We koppelen duurzaamheid aan vakkennis en passen dit toe op het vakgebied”, stelt Frederike Praasterink, die sinds kort de functie lector duurzame voedselvoorziening vervult.

In de eerste jaren van de opleiding is dit meer oriënterend: wat is duurzaamheid precies en wat doen bedrijven. Later wordt het steeds concreter, en indien mogelijk meetbaar gemaakt. Bij de opleiding tot procestechnoloog komt CO2-reductie aan bod, maar ook het verminderen van waterverbruik.
Is er eigenlijk veel vraag naar afgestudeerden met kennis over duurzaamheid? Ja, verzekert de lector. Uit contacten met het bedrijfsleven blijkt dat we het aandeel duurzaamheid in onze opleiding nog wel verder kunnen versterken, aldus Praasterink.

Ze ziet ook een toenemend aantal afstudeeropdrachten met daarin duurzaamheid. Verder is er in toenemende mate sprake van gecombineerde opdrachten, bijvoorbeeld een milieu- en voedingsmiddelentechnoloog die samenwerken om de keten te verduurzamen. “We zijn dan ook bezig om een ketenbrede aanpak van duurzaamheid in de opleiding op te nemen.”

Vraag
Bij werving- en selectiebureaus voor foodprofessionals is vooralsnog geen sprake van een aantrekkende vraag naar functies met speciale kennis van duurzaamheid als geheel. Hoogstens op onderdelen daarvan, zoals managers op het gebied van milieu, arbo en TPM. “We krijgen weinig specifieke aanvragen voor duurzaamheidsexperts. Maar het is natuurlijk een nieuw vakgebied”, zegt businessunit manager Reneé Hoogenboom van Nutri-Akt.

Wel worden zo nu en dan verpakkingstechnologen gevraagd met kennis op dit gebied. Bert Den Uijl, directeur van DUPP/Den Uijl Ploeg en Partners, signaleert dat duurzaamheid op de agenda van klanten staat, maar dat het niet resulteert in meer vraag naar experts. Het zit volgens Den Uijl verscholen in alle disciplines van het bedrijf. “Het is geen functie, maar een onderdeel hiervan. Iedereen in een bedrijf heeft er mee te maken.”

Tussen de oren
Het blijkt inderdaad een hele tour om een dergelijke functie te vinden op het internet, maar uiteindelijk verschijnt een vacature van Heinz die een ‘Europese operationele risico- en duurzaamheidsmanager’ zoekt voor de fabriek in Elst. Zijn belangrijkste taak is het standaardiseren van alle duurzaamheidsprocessen in continentaal Europa, met de productielocatie in Elst als leidende vestiging. “We zijn in de afrondende fase van de gesprekken”, reageert Heinz-woordvoerder Peter Boterman.

Duurzaamheidsteam
Hij benadrukt dat Heinz het thema hoog in het vaandel heeft staan. Bij de onderneming bestaat sinds twee jaar een wereldwijd duurzaamheidsteam, de sustainability council, met daarin een mondiale duurzaamheidsmanager. In alle drie de Nederlandse Heinz-fabrieken is een duurzaamheidscoördinator aangesteld en op kantoor zit een duurzaamheidsmanager. “Het denken in duurzame oplossingen moet bij al het personeel tussen de oren zitten. Als je initiatieven ontplooit, moet je dit altijd meenemen”, legt Boterman uit.

Heinz stimuleert zijn werknemers zelf met initiatieven te komen. Zo was het de logistieke manager in de Benelux die voorstelde om te participeren in de ‘Green Order’, een initiatief dat de koolstofdioxide-uitstoot van vrachtwagens inzichtelijk maakt. Bij het aannemen van nieuw personeel, opleidingen en dagelijkse werkzaamheden wordt duurzaamheid zoveel mogelijk opgenomen. Boterman: “Duurzaamheid is het denken van de toekomst.”

Experts of niet
Grote bedrijven hebben speciaal een duurzaamheidsmanager in dienst om alles te coördineren, maar bij kleinere bedrijven is dit meestal niet het geval. Uitzonderingen zijn ondernemingen die hun hele identiteit aan maatschappelijk verantwoord ondernemen ontlenen, zoals Cono en Ben & Jerry’s.

Peijnenburg heeft geen duurzaamheidsexpert in dienst, terwijl het onderwerp wel een strategisch belangrijke rol speelt binnen de onderneming. “Duurzaamheid zien wij in eerste instantie als een lijn verantwoordelijkheid binnen verschillende disciplines van ons bedrijf”, zegt een woordvoerster. Van der Meulen Meesterbakkers heeft drie fabrieken in Friesland en hoopt op korte termijn duurzaamheid mee te nemen in haar strategie. Het bedrijf krijgt steeds meer vragen uit de markt, zoals van de retail, in hoeverre het aan duurzaamheid doet, verklaart een zegsvrouw.

Gesprekspartner
Voedingsmiddelenbedrijven vinden duurzaamheid allemaal belangrijk, maar in veel gevallen nemen ze geen experts aan, althans nog niet. Chris Dutilh is met de jaren expert geworden. Hij kent Unilever van haver tot gort en was binnen het concern in veel functies werkzaam voordat hij manager duurzame ontwikkeling werd. In zijn betrekking fungeert hij als gesprekspartner voor overheden en ngo’s die vragen hebben over Unilevers duurzaamheidsbeleid, waarbij ook technisch inzicht een belangrijke rol speelt. “Op deze functie zal altijd iemand komen met veel ervaring binnen Unilever. Iemand die net van school komt, komt hier niet voor in aanmerking”, aldus de van huis uit biochemicus.

Ben & Jerry’s
De identiteit van Ben & Jerry’s wordt bepaald door duurzaamheid. Alle werknemers dragen hun steentje bij aan het ‘Sustainability Masterplan’ dat in 2008 werd gelanceerd. “Wij stimuleren onze mensen om zelf met goede milieu-ideeën te komen. De jongens die aan de lijn werken, zien immers veel beter en sneller oplossingen dan het management”, zegt Sustainability Programme-manager Rudi van der Arend.

Het idee om pallets voortaan met drie extra lagen te beladen, wat zorgt voor 35% minder vrachtverkeer, is afkomstig van de werkvloer. Dit leverde miljoenen euro’s op. Ook kwam een medewerker met de zogenoemde rework roosterbakken. Hierbij wordt onverkoopbaar ijs simpel gescheiden van de verpakking en als varkensvoer verkocht.

Duurzaamheidsmanagers over hun functie
Jaap Petreaus, corporate manager milieu en duurzaamheid, FrieslandCampina “Je moet kennis hebben van techniek, maar ook van maatschappelijke ontwikkelingen. Van energiebesparing en afvalwaterzuivering tot Braziliaanse soja in diervoer”, roemt hij de breedheid van zijn functie.

“Een duurzaamheidsmanager moet een soort radar hebben en vooral een goed netwerk in binnen- en buitenland. Niet alleen binnen je eigen sector, maar ook met maatschappelijke organisaties. Het gaat vaak om ontwikkelingen die klein ontstaan maar tot groot kunnen uitgroeien. Kijk bijvoorbeeld naar de klimaatontwikkelingen. Tien jaar geleden werkten we daar al aan door bijvoorbeeld energiebesparingen en tegenwoordig speelt dit door de hele onderneming. Je moet flexibel zijn en vooral veel geduld hebben, maar ook enthousiasme uitstralen, authentiek zijn en transparant naar je gesprekspartners.

Uiteindelijk moet het doel zijn dat duurzaamheid wordt geïntegreerd in alle functies binnen de organisatie. Het is net als voedselveiligheid een tiental jaren geleden. Dat begon als specialisatie, maar is nu een geïntegreerd onderdeel. Een duurzaamheidsmanager zal dan vooral een coördinerende taak hebben en de ontwikkelingen in de gaten moeten houden.”

Klaas Jan van Calker, duurzaamheidsmanager bij Cono Kaasmakers Van Calker begon drie jaar geleden bij Cono met het vormgeven van het Caring Dairy-project om de melkveehouderij te verduurzamen. Na anderhalf jaar was het de beurt aan de andere schakels in de keten: transport, verpakkingen en veevoer. “We proberen in kleine stapjes de keten te verduurzamen. We kijken eerst wat de mogelijkheden zijn en afhankelijk daarvan gaan we samen met de directie en het coöperatiebestuur stappen zetten.

Het leuke is dat je dicht op het proces zit en in zo’n klein bedrijf snel kan schakelen. Een nadeel is dat als ik iets bedenk het ook zelf moet uitvoeren. Zo heb ik in 2008 subsidie aangevraagd voor ruim 25 boeren die zonnepanelen willen. En dat is veel werk. Voor dit vak moet je veel technische kennis over duurzaamheid hebben om te zien waar de uitdagingen liggen. Je moet processen beheersen en begeleiden. Als je alleen rapporten leest of met mensen praat, dan kunnen adviesbureaus je veel dingen wijsmaken. Visie is daarom belangrijk.

Een valkuil in deze functie is dat je te graag en te snel wilt. Gun mensen de tijd om de knop om te draaien. De baan van duurzaamheidsmanager zal vooral bij fabrikanten die producten met toegevoegde waarde maken, uitgroeien tot volwaardige functie.”

Reageer op dit artikel