artikel

Mondiale maatschappelijke trends

Algemeen

Tien jaar geleden was ketentransparantie een belangrijke trend. Tal van artikelen, studies en conferenties werden eraan gewijd met sprekende namen als from ‘stable to table’ of van ‘zaadje tot karbonaadje’.

Alhoewel het begrip nu alweer bijna is uitgestorven, heeft het wel de weg bereid voor een belangrijk deel van de trends die de voedingswereld nu belangrijk vindt en die met de keten van primaire producent tot consument te maken hebben: trends over duurzaamheid en rechtvaardige verdeling.

Ketens worden steeds meer het terrein voor maatschappelijk debat. Dat is onder andere te zien aan maatschappelijke organisaties, zoals Wereld Natuur Fonds en Oxfam Novib, die medewerkers voor ‘ketens’ in dienst hebben. Dat was vijf jaar geleden nog niet het geval.

Naast de ketens gerelateerde thema’s is in de voedingssector natuurlijk ook gezondheid van belang. Het is opmerkelijk dat dit thema fors aan het dalen is in de maatschappelijke aandacht. Het aantal innovaties en perspublicaties neemt af. Gezien een aantal grote ontwikkelingen in de wereld kan dat niet anders dan tijdelijk zijn.

Ook al is er nog steeds geen nieuw akkoord in de wereldhandelsbesprekingen van de Doha Ronde en ook al is de wereldhandel dit jaar flink teruggezakt, feit blijft dat de wereld steeds kleiner wordt en de issues die van belang zijn ook steeds vaker wereldissues zijn.

Voedselproductie verdubbelen
De afgelopen jaren is een sterk gevoel van schaarste bij de mondiale voedselvoorziening ontstaan, die in de hand is gewerkt door de plotselinge snelle opkomst van biobrandstoffen en de hoge voedselprijzen van 2008. Het aantal mensen met chronische honger is dit jaar de grens van de 1 miljard overschreden.

Om dit op te lossen en straks genoeg eten voor iedereen te produceren moet de voedselproductie op zijn minst verdubbelen tussen nu en 2050. Ten onrechte wordt daarbij vaak gewezen op bevolkingsgroei als belangrijkste factor. Tussen 1900 en 2000 is de wereldbevolking verdrievoudigd van 2 miljard naar 6 miljard.

Door intensivering, technologie en gebiedsuitbreiding heeft de landbouw dat groeiende aantal mensen kunnen blijven voeden. Tussen 2000 en 2050 wordt een groei verwacht van 6 naar 9 miljard. De demografen van de Verenigde Naties verwachten dat de wereldbevolking zich na 2050 zal stabiliseren rond die 9 miljard. De bevolkingsgroei van de komende decennia zal voor het grootste deel in de armste ontwikkelingslanden plaatsvinden, met name in Afrika.

De druk op het milieu die uitgaat van het voeden van één Afrikaan is vele malen kleiner dan de hoeveelheid schaarse bronnen als land, water, energie en kunstmest die de voeding van consumenten in welvarende landen eist. Om die reden is de te verwachten economische groei in met name de ‘midden-inkomen landen’ zoals China, India, Brazilië en Mexico een veel belangrijker factor bij de vraag of de mondiale voedselvoorziening de toenemende vraag zal kunnen blijven bijbenen.

Biobrandstoffen
Naast voedsel wordt steeds meer landbouwgrond gebruikt voor de teelt van biobrandstoffen ter vervanging van benzine en diesel. In de VS wordt nu al 30% van de maïsoogst omgezet in bio-ethanol voor bijmenging bij benzine. Maar dit heeft zijn grenzen, omdat de brandstofproductie veel land, water en kunstmest kost. Prijzen en belastingen zullen deze grenzen bepalen.

De voedselprijzen zijn na een piek in 2008 weer een stuk gedaald, maar zullen niet snel terugkeren op het niveau van voor 2007, omdat er nog steeds een groeiende vraag naar luxer eten en biobrandstoffen is. Belastingpolitiek is van belang omdat biobrandstoffen tot nu toe alleen kunnen concurreren met fossiele brandstoffen als gevolg van gunstige belastingmaatregelen.

Droogte
Land en water worden schaars. De goede landbouwgrond is al in gebruik, wat overblijft zijn ‘marginale gronden’ waarop wel landbouw mogelijk is, maar tegen relatief hoge kosten en met relatief lage opbrengst. Bestaande landbouwgrond in veel gebieden in de wereld is door onduurzaam gebruik onderhevig aan erosie, waardoor ze in de categorie ‘marginaal’ terecht kunnen komen. Bovendien komt de beschikbare hoeveelheid landbouwgrond en water mogelijk onder druk te staan door klimaatverandering.

Deze zal leiden tot meer droogte in bijvoorbeeld het Middellandse Zeegebied en grote delen van Afrika, India en China. Om te anticiperen op toekomstige tekorten aan land en water is nu al naar schatting 2,5 miljoen ha landbouwgrond in Afrika verworven door bedrijven of overheden, met name uit Zuid-Oost Azië en het Midden-Oosten.

Ketenomkering
Een van de belangrijkste conclusies van het Future of Food seminar was dat het idee van ketenomkering, ook een belangrijke trend van tien jaar geleden, ook toegepast moet worden op de wereldvoedselvoorziening en het overheidsbeleid. Niet de vraag is aan de orde “How to feed the World?” maar “What does the World want to eat?”

Immers, technisch gesproken is het een kleine moeite om iedereen op de wereld te eten te geven. Veel ingewikkelder wordt het als de voedingsmiddelenindustrie wil inspelen op de trends in de bevolking. Die zijn wereldwijd: vergrijzing, verstedelijking, meer koopkracht en meer welvaartsziekten.

Niet alleen in Europa en de VS, maar ook in de rest van de wereld met uitzondering van Afrika, vindt een fundamentele verschuiving plaats in de bevolkingspiramide, zie illustratie. Het zijn twee aspecten die de vergrijzing veroorzaken: de gemiddelde levensverwachting stijgt (de piramide wordt bovenaan breder) en het aantal kinderen per gezin daalt (de piramide wordt onderaan smaller). Door deze laatste factor zal uiteindelijk de bevolkingsgroei afnemen en tot stilstand komen.

Industriële voedselvoorziening
Sinds begin deze eeuw wonen er meer mensen in de wereld in grote steden dan op het platteland. Bovendien zijn steeds meer mensen in Azië en Latijns-Amerika een inkomen gaan verdienen dat boven het barre bestaansminimum ligt. Dat betekent dat zij zijn aangewezen op industriële voedselvoorziening en als gevolg van loonarbeid buitenshuis gewoonlijk weinig tijd hebben om het voedsel te bereiden.

Deze omvangrijke verschuiving in voedselpatronen in de niet-westerse wereld wordt aangeduid als ‘nutrition transition’ (Popkin, the World is fat, 2009). Het betekent dat meer dierlijke producten en suiker bevattende dranken en meer vet, zout en suiker worden geconsumeerd. Gekoppeld met minder bewegen leidt dit in alle landen van de wereld tot een stijging van het percentage mensen met overgewicht en, in het verlengde daarvan, tot een toename van de bekende welvaartsziekten. Vooral de snelle groei van het aantal diabetici wereldwijd is alarmerend: een ruime verdubbeling van 171 miljoen in 2000 tot een geschatte 366 miljoen in 2030 (Wild cs., Diabetes Care 27:1047–1053, 2004).

De mondiale voedselsector staat voor een uitdaging als nooit tevoren. De voedselproductie moet duurzaam, de honger moet de wereld uit en mensen moeten in staat worden gesteld zich zo gezond mogelijk te voeden. Terwijl klimaatverandering en economische crisis de wereld een stuk onzekerder maken.

Reageer op dit artikel