artikel

Probiotica in spagaat

Algemeen

Het Universitair Medisch Centrum Utrecht (UMCU) maakte 23 januari bekend dat er 24 doden waren te betreuren bij medisch onderzoek met probiotica. Probiotica?! Die zitten toch in mijn dagelijkse portie Yakult of Actimel, dachten veel consumenten. Yakult en Danone werden platgebeld. Net als de Consumentenbond en het Voedingscentrum. Wat is de stand van zaken een maand later?

Volgens onderzoeksbureau Gfk zijn de gemiddelde aankopen van probiotische dranken en yoghurt weer bijna op het niveau van voor 23 januari. Gemiddeld koopt 8,5 tot 9% van de 2,2 miljoen huishoudens probiotische drinks en yoghurts. In de week nadat het UMCU de sterftecijfers bekendmaakte, zakte de verkoop in naar 8,1%. In week zes steeg het percentage weer naar 8,4%. Albert Heijn bevestigt deze trend. De categorymanager zuivel meldt een ‘heel lichte beweging naar beneden’ die nu weer is gestabiliseerd. De schade lijkt op het eerste gezicht mee te vallen, maar het imago van probiotica is wel geschaad.

Oneerlijk
Zowel Yakult als Danone gaven op hun website aan niets met het onderzoek te maken te hebben. “Het is oneerlijk dat we in de media bij deze discussie worden betrokken”, zegt Niek van Exel, algemeen directeur Danone Nederland. “Wij werken met twee probioticastammen waarvan bewezen is dat ze veilig zijn voor de mens. Bij het UMCU hebben ze een medicijn gebruikt en geen voedingsmiddel. Zo hadden ze dat naar buiten moeten brengen. Het medicijn bestond uit zes nieuwe probioticastammen, in hoge dosering direct in de darm aangebracht bij doodzieke mensen!”

Het UMCU stelt dat de gebruikte probiotica wel degelijk als voedingsproduct en niet als medicijn zijn toegepast. Het idee was dat probiotica preventief en remmend zouden werken, níet genezend en dus níet medicinaal (zie ook kader). Maar Luuk van Duin, directeur van Winclove, benadrukt dat dit mengsel alleen gebruikt is in het UMCU-onderzoek en in geen enkel consumentenproduct op de markt is te vinden. Winclove, producent van probiotica voor voedingssupplementen heeft samen met het UMCU het multispecies probioticamengsel ontwikkeld. Dit mengsel bevatte zes verschillende stammen te weten: Lactobacillus acidophilus, Lactobacillus casei, Lactobacillus salivarius, Lactococcus lactis, Bifidobacterium bifidum en Bifidobacterium lactis.

De voedingsmiddelenbedrijven gebruiken hun eigen stammen ‘goede’ bacteriën. Een flesje Actimel van Danone bevat 10 miljard van de stam Lactobacillus casei defensis, Activia yoghurt, ook van Danone, bevat de bacterieculture Bifidus actiregularis. Yakult gebruikt in zijn drankjes Lactobacillus casei shirota (6,5 miljard bacteriën per flesje) en de Bifidobacterium breve.

Metastudie
Desondanks wil de Consumentenbond dat minister Klink (VWS) onderzoek doet naar de veiligheid van alle consumentenproducten met probiotica, ook voedingssupplementen. Er ligt veel onderzoek waarin positieve en negatieve effecten worden beschreven. Volgens Marcel van Beusekom, woordvoerder van de Consumentenbond, is een metastudie naar alle onderzochte effecten zeer verstandig. Nu kan de bond haar leden niet goed adviseren.

Ook de VWA gaat naar aanleiding van het Utrechtse debacle extra onderzoek doen naar de veiligheid van probiotica en dan specifiek gericht op gebruik door kwetsbare groepen. De resultaten daarvan worden nog dit jaar verwacht. Martine van der Velden, woordvoerster van Yakult: “We doen al sinds 1935 onderzoek naar de werking en veiligheid van melkzuurbacteriën. We zijn bereid om de VWA al onze dossiers te laten zien.”

Negatieve effecten
Maar er vindt maar weinig gericht onderzoek plaats naar de negatieve effecten van probiotica. Henk van Loveren, senior onderzoeker immunotoxicologie bij het RIVM: “Deze bacteriën worden al heel lang toegepast in bijvoorbeeld yoghurt. Sinds er producten op de markt zijn met een claim voor de goede werking van probiotica heeft de consumptie een grote vlucht genomen.”

Probiotica zijn gezond omdat ze mogelijk het immuunsysteem positief beïnvloeden. Een ongewenst bijeffect kan zijn de stimulatie van auto-immuniteit. Het RIVM heeft in proefdierstudies een klein, maar significant effect gevonden dat probiotica ook de auto-immuunrespons stimuleren. Van Loveren: “Deze resultaten zijn nog niet vertaald naar de mens, maar daar zou wel onderzoek naar gedaan moeten worden. We weten niet voldoende over dergelijke negatieve effecten van probiotica. En zeker niet van de gevolgen op langere termijn.

“Bij het Utrechtse onderzoek zijn probiotica therapeutisch gebruikt, dat heeft niets met voeding te maken. Daar hebben doodzieke patiënten in hoge doses op de plek des onheils probiotica ingebracht gekregen. Ik snap het idee om pathogene bacteriën te verdringen door probiotica, maar uiteindelijk zijn probiotica toch ook bacteriën. Ik ben altijd wat wars van de term ‘goede bacteriën’. Deze ‘goede bacteriën’, maar dan buiten het maag-darmkanaal, kunnen toch ook schadelijke effecten teweegbrengen?”

Van Exel van Danone vindt dat deze discussie in wetenschappelijke kring thuishoort. Daar wordt er sinds de publicatie van het UMCU-artikel in de Lancet ook volop gediscussieerd. De ISAPP, een internationale wetenschappelijke organisatie voor pre- en probiotica liet via haar website weten dat het hoge sterftecijfer een gevolg is van meer ernstig zieke patiënten in de probioticagroep dan in de controlegroep. Ook stellen zij dat de conclusie van de onderzoekers om geen probiotica aan patiënten met ernstige alvleesklierontsteking te geven niet correct is. De werking is afhankelijk van de gebruikte stammen, de dosis, de manier van toedienen en het ziektebeeld van de patiënten.

In een reactie meldt het UMCU dat het onderzoek – dat overigens is uitgevoerd in vijftien ziekenhuizen in Nederland – twee jaar lang uitgebreid is voorbereid en zorgvuldig is uitgevoerd en geanalyseerd. De resultaten zijn ook bekeken en geïnterpreteerd door externe statistici en epidemiologen, juist om te voorkomen dat de conclusie zoals die er nu ligt niet zou kloppen. Volgens Prof. Hein Gooszen van het UMC Utrecht, hoofdonderzoeker in het probiotica-experiment, is het ‘wegredeneren’ van vijftien extra overledenen in de probioticagroep als ‘toeval’ klinisch (dus in de medische praktijk van alledag) totaal onverantwoord.

Ilse van Wijk, woordvoerder UMCU: “Kortom, wij zijn ervan overtuigd dat er degelijk wetenschappelijk onderzoek is verricht, met een totaal onverwachte uitkomst. En uiteraard hoort een wetenschappelijke discussie over dit opvallende resultaat daarbij, vooral bedoeld om de wetenschap vooruit te helpen en uiteindelijk hopelijk bij te dragen aan een betere gezondheid van mensen.”

Reageer op dit artikel