artikel

Maatschappelijke grenzen aan voedselveiligheid

Algemeen

Jarenlang stond voedselveiligheid in het brandpunt van de publieke aandacht. Het heeft er alle schijn van dat de grenzen van voedselveiligheid als maatschappelijke kwestie de laatste jaren aan het verschuiven zijn. Is dit een gunstig teken en blijft dit zo?

Het is alweer een tijdje geleden dat in Nederland geruimde dieren op het televisiescherm en netvlies verschenen. Onthutsende beelden die rechtstreeks onze huiskamers en harten binnendrongen en de nodige maatschappelijke commotie veroorzaakten. Recentelijk is het rustiger op het terrein van voedselveiligheid. In plaats van voedselcrises is voedselcontrole een passender kwalificatie tegenwoordig. Hiermee samenhangend schuiven de grenzen van de maatschappelijke aandacht voor voedselveiligheid verder weg van consumenten. Welke aanwijzingen bieden ondersteuning aan het idee dat voedselveiligheid geen ‘hot issue’ is onder het hedendaagse consumentenpubliek?
Om te beginnen kunnen we onze toevlucht nemen tot de cijfers. Daaruit blijkt dat gevoelens van onveiligheid onder consumenten van voedingsmiddelen zich de laatste jaren stabiliseren op een betrekkelijk laag niveau. Men vertrouwt er over het algemeen in meerderheid en in hoge mate op dat ons eten veilig is.

Bescheiden positie
Bovendien is voedselveiligheid voor consumenten niet zozeer hét maar eerder slechts één van de voedingsgerelateerde onderwerpen van aandacht. Andere aspecten van het eten zijn naast zulke klassieke punten als smaak, prijs en verkrijgbaarheid ook moderne aandachtspunten met betrekking tot gezondheid of duurzaamheid. Niet toevallig dat er de jongste jaren bepleit wordt om de grote belangstelling en inzet van mensen en middelen inzake voedselveiligheid in het voorbije decennium plaats te laten maken voor zulke thema’s als de gezondheid van mensen (in het licht van het uitdijende probleem van overgewicht) en die van het milieu (in het licht van duurzaamheid en klimaatverandering). Het bewaren en bewaken van de humane en ecologische gezondheid worden als meer kritiek en urgent aangemerkt dan de verdere waarborging van voedselveiligheid.
De relatieve waarde van voedselveiligheid laat zich eveneens illustreren door de verbinding met andere maatschappelijke thema’s te maken. Dan blijkt dat voedselveiligheid als maatschappelijke zorg een bescheiden positie inneemt. In vergelijking met de ongerustheid van mensen over zulke rampspoed en ellende als terreur, geweld, armoede of onveiligheid op straat, is het onderwerp van voedselveiligheid van ondergeschikte betekenis. Voedselveiligheid leidt, zogezegd, een teruggetrokken bestaan.

Technologie en technocratie
Ook de moderne wijze waarop de verbetering van voedselveiligheid wordt aangepakt, heeft tot gevolg dat de domeingrenzen van voedselveiligheid zich verder terugtrekken uit het alledaagse bestaan van consumenten. De dominante benaderingswijze bestaat uit de verbetering van inspectie- en detectiesystemen en de oprichting van controlerende voedselautoriteiten op zowel nationaal als Europees niveau. Voedselveiligheid is hierdoor eerst en vooral een thematiek die betekenisvol is achter de deuren van laboratoria of binnen de kaders van HACCP-protocollen. Deze met veel technologie en technocratie omgeven bestrijding van voedselonveiligheid onttrekt zich goeddeels aan de leefwereld van gewone consumenten. Voedselveiligheid is ver van hun bed. Dit wordt nog versterkt doordat steeds striktere controlesystemen en geavanceerder analysetechnieken maken dat er steeds gedetailleerder informatie over de (on)veiligheid van ons voedsel boven tafel kan komen. Gegevens ook die vaak minder eenvoudig of eenduidig communiceerbaar zijn in de richting van consumenten en daarmee weinig bevorderlijk om hun betrokkenheid bij voedselveiligheid te vergroten. Een actueel voorbeeld hiervan is acrylamide.

Rust aan het front
In principe is de terugtrekkende beweging van voedselveiligheid als maatschappelijk issue positief. Immers, het wijst op rust aan het voedselveiligheidfront. De terugtrekkende maatschappelijke grenzen van voedselveiligheid kunnen echter ook weer in een tegenbeweging veranderen. Voor consumenten zijn de (tolerantie)grenzen van voedselveiligheid dan weer snel bereikt. Hieronder worden enkele argumenten aangevoerd ten gunste van voedselveiligheid als telkens terugkerend onderwerp van publieke discussie en bezorgdheid.
Ten eerste is te verwijzen naar de voortgaande globalisering van de voedingsmarkt. De internationale handelsketens worden steeds langer en ingewikkelder. De kans op zwakke schakels wordt hierdoor niet kleiner en een voedselveiligheidincident kan zich gemakkelijk verspreiden door dit netwerk en is niet altijd eenvoudig traceerbaar en weg te nemen. Kortom, agrocomplexen blijven kwetsbaar, ondanks alle aandacht voor voedselveiligheid. Een voedselcrisis aangevuld met een gebrek aan controle en overzicht door consumenten veroorzaakt gemakkelijk een vertrouwenscrisis.

Een breder kader
In de tweede plaats hebben mensen geen absoluut vertrouwen in de veiligheid van het voedsel. Naast het algemene vertrouwen in voedselveiligheid bestaan tegelijkertijd welgemeende zorgen over specifieke productgroepen. Zo geven consumenten aan dat ze zich bijvoorbeeld zorgen maken over pluimveeproducten of kant-en-klaarproducten. Het uitspreken van vertrouwen in voedselveiligheid betekent dus allerminst dat consumenten zorgeloos zijn. Dit wijst er eveneens op dat levensmiddelenconsumenten niet notoir onverschillig zijn als het over eten gaat. De veiligheid van ons eten en hoe het voedsel geproduceerd wordt, zijn vaak genoeg serieuze punten van interesse en zorg. Voedselveiligheid is vanuit consumentenperspectief dan ook in een breder kader te plaatsen. Een raamwerk dat naast de veiligheid ook de gezondheidswaarde van eindproducten omvat alsmede procesgeoriënteerde aspecten op het vlak van dierenwelzijn of duurzaamheid.
Een dergelijke verbrede invalshoek trekt het domein van voedselveiligheid in dat van wat we tegenwoordig kennen als voedselkwaliteit. De verbondenheid van voedselveiligheid met zulke actuele en in de maatschappelijke belangstelling staande thema’s als gezondheid, milieu, integriteit en de belangen van dieren, doet de kansen stijgen dat de veiligheid van eindproducten in het winkelschap of die van processen en praktijken in het voedingsysteem in het volle licht van de publieke schijnwerpers komen te staan.

Gevoelige plek
Ten derde is aan te tekenen dat de voortgaande inspanningen en investeringen op het terrein van wetenschap en technologie die ten dienste staan aan de perfectionering van voedselveiligheidsystemen, steeds tot nieuwe feiten en cijfers zal leiden. Producten of processen worden op steeds geavanceerdere wijze onder de loep genomen. Dit creëert naast mogelijkheden dat er gegevens aan het licht komen die mediabelangstelling trekken ook kansen voor het maatschappelijk debat waarin deze ontwikkeling kritisch wordt bekeken. In dit laatste geval is de teneur eerder wanneer de wal het schip zal keren en de noodzaak afneemt om steeds meer te willen vinden en verbieden. Maatschappelijke vragen die dan worden opgeworpen zijn of de kosten van verdergaande risicoreductie wel opwegen tegen de risico’s en of we niet te ver aan het doorschieten zijn naar een steriele voedingswereld waar de bewoners kasplantjes worden die bevattelijk zijn voor elke bacterie. Ook is aan de orde te stellen wat de zin is van pathogeenvrij kippenvlees en van AGF waarin residuen van bestrijdingsmiddelen geheel afwezig zijn, of wie erbij gebaat is om het rauwmelkse kaasje het leven zuur te maken.
Ten vierde en ten slotte kan voedselveiligheid weer volop maatschappelijke aandacht en prioriteit krijgen zodra zich een serieuze calamiteit voordoet. Iets dergelijks is niet uit te sluiten en daardoor is voedselveiligheid niet weg te denken. Hoewel voedselveiligheid geen open zenuw is voor de meeste mensen, bestaan er wel onderhuidse gevoelens van onbehagen en onrust. Deze komen gemakkelijk aan de oppervlakte zodra we te maken krijgen met een crisis. De recente uitbraak van MKZ in Engeland laat zien hoe snel voedselveiligheid – in de voetsporen van bioveiligheid – pontificaal kan terugkeren op de maatschappelijke kaart.

Reageer op dit artikel