artikel

Fabrikanten kiezen bewust ‘gezonde’ logo’s

Algemeen

Fabrikanten maken de afweging of zij het ‘Ik Kies Bewust‘-logo op de voorkant van hun verpakking zetten. Op enkele honderden producten zal de komende maanden het energielogo van de FNLI verschijnen. Albert Heijn blijft het Gezonde Keuze Klavertje gebruiken. Gezien de verschillen in belangen en daarmee gehanteerde criteria is één nationaal logo, de wens van de Consumentenbond, nog ver weg.

Unilever, Campina en Friesland Foods introduceerden op 23 mei het ‘Ik Kies Bewust’-logo. Consumenten die dit logo op de voorkant van de verpakking zien, weten dat het product een gezondere samenstelling heeft dan producten waarop dit logo ontbreekt. ‘Make the healthy choice the easy choice’. De drie fabrikanten, die inmiddels gesteund worden door vrijwel de gehele retail met uitzondering van Albert Heijn en de vereniging van cateraars Veneca, vullen daarmee hun toezeggingen in die zij in het kader van het Convenant Overgewicht deden.

De drie initiatiefnemers investeerden ieder € 250.000 om de stichting Ik Kies Bewust (IKB) op te richten, de bijbehorende site www.ikkiesbewust.nl te laten bouwen en in september dit jaar een grote landelijke publiekscampagne te starten. Maandag 19 juni, een kleine maand na de bekendmaking, lagen de eerste Unilever-producten met het IKB-logo al in de winkelschappen. De producten voldoen aan bepaalde criteria voor transvetzuren, verzadigd vet, suiker en zout (zie de tabel). Volgens woordvoerder Rob van Dongen zullen de eerste producten van Friesland Foods pas in augustus in de schappen te vinden zijn. Campina-producten met logo laten nog een maand langer op zich wachten, aldus Bas van den Berg, directeur Merkproducten Nederland.

Open systeem
Iedere producent dan wel leverancier van voedingsmiddelen kan in principe het IKB-logo gebruiken; het is een open systeem. Daarmee sluit dit logo goed aan bij het Gezonde Keuze-logo, een gesloten systeem van Albert Heijn. De eerste klavertjes stonden al 19 september vorig jaar op de eigenmerkproducten. “Het klavertje is inmiddels op ruim 1.100 van onze 4.500 eigenmerkproducten te vinden”, aldus Simone Hertzberger, Hoofd Kwaliteit en Product-integriteit van Albert Heijn.

In tegenstelling tot het Ik Kies Bewust-logo komt een aantal productgroepen niet in aanmerking voor het Gezonde Keuze-logo. Het gaat dan om sauzen, koek en snoep, snacks, ijs, gebak en frisdranken. “Deze producten horen – met mate – bij een normaal voedingspatroon. Maar u eet ze niet vanwege een bijdrage aan uw dagelijkse gezonde voeding. Daardoor vallen ze niet binnen de normen van Gezonde Keuze”, zo valt op de site van Albert Heijn te lezen.
Ander verschil is dat bij het ‘bewuste’ logo geen en bij het ‘gezonde’ logo wel eisen worden gesteld aan de hoeveelheid vezels in het voedingsmiddel.

Energielogo
Naast de twee ‘gezonde logo’s’ is er het Energielogo dat de FNLI vorig jaar op 9 september aankondigde, vrijwel direct na de introductie van het Gezonde Keuze-logo. Zoals de naam al aangeeft, heeft dit logo uitsluitend tot doel de consument bewust te maken van de gevolgen van zijn energie-inname in combinatie met zijn energieverbruik (beweging). In tegenstelling tot het IKB- en GK-logo kan het Energielogo op ieder voedingsmiddel worden afgedrukt, van A-merk tot huismerk en van ‘gezond’ tot ‘ongezond’ product.

Begin juni is het Enenrgielogo alleen nog te vinden op 1,5 liter flessen Pepsi Co. De lange periode tussen bekendmaking en productintroductie was volgens FNLI-directeur Philip den Ouden nodig voor het opmaken van oude voorraden en het opstellen van een reglement dat gebruikers moeten ondertekenen (eind juni is dit vrijwel gereed). Lastig punt daarbij was de omschrijving van de portiegrootte: wanneer moet de energie per eetlepel product worden vermeld en hoeveel gram of milliliter bevat een eetlepel eigenlijk?

“De komende maanden zal het aantal producten met daarop het Energielogo zich uitbreiden tot een kleine 250 producten”, aldus Den Ouden. “Daaronder zullen producten van grote concerns zijn, maar ook van veel MKB-bedrijven. We hopen vervolgens op een ‘zwaan kleef aan’-effect.” Namen van fabrikanten wil hij niet noemen. In de sector circuleren namen als Lay’s, Campina, Hero en Unilever. Unilever levert in week 25 zelfs de eerste verpakkingen van Cup-a-Soup, met daarop zowel het IKB-logo als het Energie-logo (zie de voorplaat van deze uitgave). Beide vullen elkaar prima aan en zullen op veel verpakkingen naast elkaar komen te staan.

Albert Heijn zal het Energielogo niet op haar huismerken opnemen. “Wij vermelden al ruim twee jaar de hoeveelheid energie per portie op de verpakking en daarbij ook de totale hoeveelheid benodigde energie per dag voor mannen en vrouwen. Het energielogo voegt daar weinig aan toe. We zijn blij dat de industrie nu ons voorbeeld volgt”, laat Hertzberger weten.

Criteria
De onderliggende criteria zorgen voor de grote verschillen tussen het Ik Kies Bewust-logo en het Gezonde Keuze-klavertje. Het IKB-logo heeft als uitgangspunt de criteria zoals de WHO deze in 2003 heeft vastgelegd in het 160 pagina’s tellende rapport ‘Diet Nutrition and the Prevention of Chronic Diseases’ (uit de WHO Technical Report Series # 916, 2003). Uitgangspunt is het beperken van opname van voor de mens schadelijke stoffen als verzadigde vetzuren, transvetzuren, suiker en zout.

De Nederlandse Gezondheidsraad heeft de WHO-richtlijnen en andere wetenschappelijke inzichten via de Richtlijnen Goede Voeding ‘vertaald’ naar de Nederlandse situatie, onder andere door te corrigeren voor het voedselconsumptiepatroon (afkomstig van de gelijknamige peiling). Het Voedingscentrum hanteert een systematiek die op deze richtlijnen is gebaseerd en die naast het beperken van verzadigde vetzuren, transvetzuren en energie ook de inname wil stimuleren van essentiële voedingsstoffen, zoals vitaminen, mineralen en vezels. Op basis van die criteria heeft het Voedingscentrum voedingsmiddelen geclassificeerd in drie categorieën: ‘Bij voorkeur’, ‘Middenweg’ en ‘Bij uitzondering’.

Zowel het ‘Ik Kies Bewust’-logo als het Gezonde Keuze-klavertje baseren zich op deze criteria van het Voedingscentrum, waarbij ook eigen criteria zijn toegevoegd. Belangrijk verschil is echter dat uitsluitend producten uit de categorie ‘Bij voorkeur’ in aanmerking komen voor het Gezonde Keuze-klavertje, terwijl ook producten die in de categorie ‘Middenweg’ vallen in aanmerking komen voor het ‘Ik Kies bewust’-logo. Concreet: halfvolle melk krijgt wel het ‘bewuste’ en niet het ‘gezonde’ logo.

Zilver en goud
De acceptatie van de categorie ‘Middenweg’ bij het IKB-logo heeft als voordeel dat meer fabrikanten in staat worden gesteld om gezondere producten te ontwikkelen. Uiteindelijk is de consument daar zeker bij gebaat. In die zin is het niet zo vreemd dat Jaap Seidell, hoogleraar Voeding en Gezondheid aan de Vrije Universiteit Amsterdam, pleit om naast het ‘gewone’ IKB-logo een soort superlogo, een IKB-logo met een gouden randje, te ontwikkelen. Voedingsmiddelen die voldoen aan de ‘Bij voorkeur’-criteria van het Voedingscentrum mogen zich met goud omlijsten.

Frans Kok, hoogleraar Humane Voeding aan Wageningen Universiteit en voorzitter van de Commissie Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad, stelt zelfs een zilveren en gouden logo voor: “Zilver om het goede initiatief van productverbetering en innovatie te honoreren en goud om aan te geven dat dit product prima past in een gezond voedingspatroon.”

Aanpassen
Bij de presentatie van het IKB-logo maakte Harry Brouwer, directeur Unilever Nederland, bekend dat de in te stellen wetenschappelijke commissie nog eens grondig naar de criteria zal kijken. Enerzijds om na te gaan of deze moeten worden verzwaard, anderzijds of er bijvoorbeeld voor bepaalde productgroepen specifiekere criteria moeten worden opgesteld.

Wat Frans Kok betreft mag de wetenschappelijke commissie de criteria strikter formuleren. “De commissie Richtlijnen Goede Voeding brengt nog dit jaar advies uit. De aanbevelingen daarin zijn scherper dan die van het IKB-logo. Voor verzadigd vet is er bijvoorbeeld bij internationale voedingswetenschappers geen discussie dat deze maximaal 10% van de dagelijkse hoeveelheid energie zou moeten zijn. Het IKB-logo gaat uit van 8 tot 15%, om ook in andere landen bepaalde producten van het logo te kunnen voorzien. Ook de IKB-criteria voor zout, suiker en transvet zijn onnodig ruim geformuleerd.”

Voor de voor Unilever, Campina of Friesland Foods belangrijke productgroepen soepen, kaas, maaltijd- en tafelsauzen, dressings en consumptie-ijs zijn al specifieke, lees ruimere, criteria opgesteld. Motivatie daarvoor is dat het voor de productgroep technologisch (textuur/smaak) onmogelijk is om te voldoen aan de generieke criteria. Jan Weststrate, directeur Unilever Research & Development Vlaardingen, illustreert dit met de volgende voorbeelden. “Een product als magere kaas kan nooit aan de algemene IKB-criteria voldoen. Het vetpercentage zou dan zo laag moeten worden dat de kaas vervloeit. Vet zorgt bij kaas nu eenmaal voor structuur. Bij een product als soepen zou het zoutgehalte te ver moeten worden verlaagd, waardoor de houdbaarheid in het geding komt.”

De vraag is of er nog meer uitzonderingen zullen komen, indien andere fabrikanten zich bij het IKB-initiatief aansluiten. Seidell liet in de pers al doorschemeren dat diverse leden van de wetenschappelijke commissie van dergelijke uitzonderingen geen voorstander zijn.

Extra verkopen
In hoeverre kunnen fabrikanten hun inspanningen om hun producten te laten voldoen aan de IKB-criteria terugverdienen? “Wij hebben hier geen onderzoek naar gedaan”, aldus Bas van den Berg namens de drie initiatiefnemers. Albert Heijn wil geen inzicht geven in de effecten van hun klavertje. “We hebben nog geen ‘wetenschappelijk onderbouwde gegevens’, klinkt het nietszeggend uit de mond van woordvoerder José Mes. Ook GfK kan geen informatie verstrekken. Wel laat de marktonderzoeker weten dat steeds meer consumenten voor gezonde producten kiezen. Zij illustreren dit met het zuivelsegment. De sterke stijging in percentage kopers van gezonde zuivelproducten in de periode 2002–2004 (van 43,6% naar 59,9%) is het afgelopen jaar afgevlakt (2005: 60,6%). Desondanks is de omzet in dit segment gestegen tot 9,2% van de totale zuivelmarkt ofwel een omzetgroei van 27% (2004 respectievelijk 7,2% en +28%).

Volgens Marcel Schuttelaar van het gelijknamige adviesbureau zijn er in het buitenland uiteenlopende effecten op de verkopen waargenomen bij het op de voorkant van de verpakking afdrukken van ‘gezondheidslogo’s’, zoals het Britse ‘Guideline Daily Amount’, het Zweedse ‘Green Keyhole’, en ‘Pick the tick’ in Australië en Nieuw Zeeland. “De meeropbrengsten variëren in de onderzoeken van vrijwel niets tot tientallen procenten.”

Hoe extreem de effecten kunnen zijn, blijkt uit publicaties in EU Food Law van eerder dit jaar. Tesco meldde daarin dalingen in de verkopen van een kwart tot eenderde bij producten die veel vet en zout bevatten gedurende de eerste acht weken na de introductie van de Guideline Daily Amount) op de voorkant van de verpakking. Ook Sainsbury, die werkt met het ‘Wheel of Health, meldt cijfers die in dezelfde richting wijzen. Bij het vrijgeven van dergelijke cijfers zullen beide winkelketens bepaalde belangen hebben. Het kan niet anders dan dat de veranderingen niet bij alle productgroepen zo extreem zijn. Ook is onbekend of de veranderingen in verkopen na de eerste acht weken afvlakken.

Eén logo
De Consumentenbond juicht de komst van het nieuwe IKB-logo toe, maar waarschuwt voor “wildgroei en daardoor verwarring bij consumenten”, laat woordvoerder Marcel van Beusekom per mail weten. “Teleurstellend is ook dat slechts drie fabrikanten meedoen. Een logo zou voor consumenten pas echt een goed hulpmiddel zijn bij de keuze van hun producten als er een duidelijk, algemeen aanvaardbaar logo komt.”

Daarbij komt dat Nederland niet op zich staat. Unilever zal het IKB-logo onder de naam ‘My choice’ in diverse Europese landen gebruiken, zo maakte het concern op 30 mei in Barcelona bekend. Het zich rechtstreeks baseren op de WHO-aanbevelingen maakt dat mogelijk. Simone Hertzberger zet vraagtekens bij de haalbaarheid van het werken met internationaal geldende criteria. “Onze ervaringen met het Zweedse ‘Green Key Hole’-logo leren dat een internationaal logo niet mogelijk is. Daarvoor verschillen de eetculturen tussen landen te veel.”

Vooralsnog is de eerste stap om de zaken rond het IKB-logo in Nederland goed te regelen en daarmee ervaring op te doen. Volgens de Stichting Ik Kies Bewust hadden eind juni ongeveer twintig bedrijven interesse getoond en informatie opgevraagd, waaronder ook kleinere bedrijven. De belangstelling lijkt voorzichtig op gang te komen. Maar net als veel andere partijen zullen de bedrijven de ontwikkelingen nauwlettend volgen en op basis van reacties van consumenten en branchegenoten, en niet te vergeten de uitkomsten van de discussie over de criteria, hun plan trekken. Een ding is duidelijk: er wordt de komende tijd een groot beroep gedaan op het innovatieve vermogen van bedrijven.

Reageer op dit artikel