Beheersing van zoönosen in de levensmiddelenindustrie moet nu op de kaart staan bij bedrijven

Dieren zijn altijd al een reservoir geweest van mogelijke ziekteverwekkers voor mensen. Denk aan Listeria, Salmonella, de ziekte van Lyme en het recentelijke nieuwe virus COVID-19. Het handhaven van correcte beheersmaatregelen en hygiënische maatregelen is nu belangrijker dan ooit.

Ziekten die van dier op mens kunnen overgaan worden zoönosen genoemd. Dit betreft zowel (landbouw)huisdieren als wilde dieren. Mensen kunnen op verschillende manieren besmet worden met een zoönoseː via voedsel, water, lucht, direct contact met besmette dieren of via besmet dierlijk materiaal zoals mest.

Ook kunnen verwekkers van zoönosen via teken en muggen worden overgebracht. Door verschillen in onder andere de voorkeursroute voor verspreiding en de besmettelijkheid vraagt het coronavirus andere beheersmaatregelen dan de ‘normale’ voedselpathogenen. Het handhaven van correcte beheersmaatregelen en hygiënische maatregelen is nu belangrijker dan ooit.

Verspreiding via voedsel

Zoönosen die overgebracht kunnen worden via levensmiddelen zijn bijvoorbeeld bacteriën zoals Salmonella, Listeria en ziekteverwekkende E. coli-soorten. Maar ook virussen als norovirus, hepatitis A of E of parasieten zoals haringworm (Anisakis simplex) en Trichinella spiralis.

De beheersing van deze gevaren is bij bedrijven vastgelegd in het wettelijk verplichte HACCP plan. Met name hygiëne is belangrijk. De hygiënemaatregelen voorkomen dat het product besmet wordt via mensen, machines, materialen en vanuit de omgeving. De bovengenoemde bacteriën en virussen kunnen overigens ook van mens op mens worden overgebracht. (Persoonlijke) hygiëneregels die zijn opgenomen in het HACCP plan, zijn normaal gesproken afdoende.

De ziekte van Lyme wordt overgedragen van teek op mens.

Verspreiding via direct contact met een besmet dier

Voorbeelden van zoönosen die niet via levensmiddelen én niet (of nauwelijks) van mens op mens worden overgebracht zijn hondsdolheid, toxoplasmose, de ziekte van Lyme of Q-koorts. Mensen worden besmet door direct contact met een besmet dier, via uitwerpselen of speeksel, via een tussengastheer als een teek of ander insect of via de lucht bij Q-koorts.

Er zijn verschillende beheersmaatregelen mogelijk. Van het mijden van contact met zieke dieren en hygiënische omgang met uitwerpselen van dieren tot het vaccineren van dieren en het gebruik van anti-muggenmiddel. Het zijn maatregelen die deels in de primaire sector van toepassing kunnen zijn. Maar geregeld zijn de beheersmaatregelen niet van toepassing in de levensmiddelensector.

Verspreiding van mens op mens

Er is een groep zoönosen die voornamelijk of alleen wordt verspreid van mens op mens. Verbeterde hygiëne, medicijnen en vaccins zorgen ervoor dat veel mens op mens overdraagbare ziekten weinig kans krijgen zich grootschalig te verspreiden en zieken te veroorzaken. Dit geldt vooral in de westerse wereld, hoewel ook daar jaarlijks verschillende soorten griepen opduiken.

Voor de ‘gewone’ griep treffen bedrijven geen specifieke maatregelen. Met het COVID-19 virus is dat wél nodig.

De afgelopen decennia zijn het voornamelijk virussen die ‘ineens’ opkomen. Deze virussen veroorzaken veel zieken en sterfgevallen. Denk aan MERS, ebola en recent het COVID-19 virus. Dergelijke virussen hebben specifieke eigenschappen. Zo zijn ze zeer besmettelijk en in staat zich snel aan te passen en te evolueren. Ook is er nauwelijks of geen resistentie onder de bevolking. Andere belangrijke factorenen als overbevolking, verstedelijking, opwarming van de aarde en internationaal reizen spelen ook een rol bij de verspreiding.

Beheersmaatregelen bij mens op mens overdracht

Voor de ‘gewone’ griep treffen levensmiddelenbedrijven geen specifieke maatregelen. Met het besmettelijke en dodelijk COVID-19 virus, is dat wél nodig. Hoewel de overdracht van het coronavirus van levensmiddel naar mens (nog) niet is aangetoond, zijn maatregelen wel vereist uit het oogpunt van veilige arbeidsomstandigheden, voor medewerkers en eventuele bezoekers. En voor het zeker stellen van de aanvoer van levensmiddelen naar consumenten.

Nu er geen adequate geneesmiddelen zijn en vaccinatie nog niet mogelijk is, zijn er hygiënemaatregelen nodig gericht op het voorkomen van besmetting tussen mensen. Zo moeten er maatregelen worden getroffen die ervoor zorgen dat een gepaste afstand wordt gehouden tussen medewerkers. Denk aan: looppaden, pauzes in kleinere groepen, verder van elkaar af zitten, thuiswerken, etc.

Bij bedrijven die veel buitenlandse werknemers inhuren, blijkt ook de gezamenlijke huisvesting en woon-werk vervoer een rol te spelen bij het snel verspreiden van het virus. Andere preventieve maatregelen zijn het regelmatig desinfecteren van handen en oppervlakken die vaak aangeraakt worden en het plaatsen van schermen.

Noodplannen

Bedrijven hebben veelal noodplannen opgesteld en gehanteerd, zodat de vereiste en noodzakelijk geachte hygiënemaatregelen snel werden opgesteld en ingevoerd. Noodplannen maken daarnaast onder andere duidelijk wat er moet gebeuren bij uitval van veel medewerkers en/of leidinggevenden, een gebrek aan grondstoffen bij de gebruikelijke leveranciers en of er aanpassingen in monitoringactiviteiten nodig zijn (en de invloed daarvan op voedselveiligheid).

Beheersmaatregelen voor de toekomst

Door de vele contacten tussen mens en dier en mensen onderling, is het onvermijdelijk dat er vroeg of laat een andere zoönose de kop op gaat steken. Welke beheersmaatregelen dan passend of noodzakelijk zijn, is lastig te voorspellen. Dat is immers sterk afhankelijk van het karakter van de zoönose. Onder andere de besmettelijkheid, de besmettingsroute(s) en of er werkzame vaccins of geneesmiddelen zijn speelt hierbij een rol.

Het is voor bedrijven in de levensmiddelensector niet alleen belangrijk dat zij een goed werkend HACCP plan hebben, maar ook dat zij snel en adequaat kunnen reageren op een (nieuwe) zoönose. Zelfs als levensmiddelen niet of nauwelijks betrokken zijn bij de verspreiding van zo’n zoönose.

Dit artikel is tot stand gekomen in samenwerking met Normec Foodcare

Gratis nieuwsbrief VMT.nl

Niets missen van VMT.nl? Meld u dan aan voor onze gratis nieuwsbrief!

Ik ga akkoord met het ontvangen van vakinformatie op mijn interessegebieden van de titels van Vakmedianet en heb kennis genomen van het Privacy en Cookie Beleid van Vakmedianet groep. Ik kan deze toestemming op ieder gewenst moment intrekken.

Dit vind je misschien ook interessant