nieuws

Ook voedingsmiddelen- bedrijven worden gecontroleerd op naleving van het Nagoya Protocol

Wetgeving & Toezicht

Ook voedingsmiddelen- bedrijven worden gecontroleerd op naleving van het Nagoya Protocol

Voedingsmiddelenbedrijven maken regelmatig gebruik van genetische bronnen (of inhoudsstoffen ervan) voor onderzoek of ontwikkeling. Denk bijvoorbeeld aan een bedrijf dat onderzoek doet aan stoffen uit de plant Stevia rebaudiana voor gebruik als zoetstof. Tegenwoordig zijn internationale regels van toepassing op de uitwisseling van deze genetische bronnen. Dit artikel geeft informatie over de achtergrond van de regels, de geldende internationale overeenkomsten en wetten, en wanneer de regels van toepassing zijn.

Sommige planten, dieren, bacteriën en schimmels hebben interessante eigenschappen die bijvoorbeeld gebruikt kunnen worden voor geneesmiddelen, cosmetica, de voedingsmiddelenindustrie en in de landbouw. Onderzoek en ontwikkeling van deze zogeheten ‘genetische bronnen’ (gedefinieerd als ‘materiaal van plantaardige, dierlijke, microbiële of andere oorsprong dat functionele eenheden van de erfelijkheid bevat, en dat feitelijke of potentiële waarde heeft’) kan kennis of winst opleveren. Voorbeelden van genetische bronnen die worden gebruikt in de voedingsmiddelensector zijn gisten bij het brouwen van bier, schimmels bij de bereiding van kaas, of bacteriën bij het maken van yoghurt.

Internationale uitwisseling van genetische bronnen

Tot enkele tientallen jaren geleden was het verzamelen en meenemen van genetische bronnen over grenzen een normale gang van zaken, zonder verdere verplichtingen. Er bestonden geen beperkingen voor het gebruik van de genetische eigenschappen van zulke organismen. Dit is echter veranderd door het toegenomen bewustzijn dat genetische bronnen een werkelijke of mogelijke waarde vertegenwoordigen. Hierdoor wilden steeds meer landen rechten over genetische bronnen doen gelden, en werd het concept van ‘Toegang en Verdeling van Voordelen’ geïntroduceerd, in het Engels bekend als Access and Benefit-Sharing (ABS).

Het Nagoya Protocol

Voor het verzamelen of verkrijgen, en gebruiken van genetische bronnen gelden tegenwoordig internationale regels. Deze regels zijn vastgelegd in het Nagoya Protocol, dat op 12 oktober 2014 in werking is getreden.

EU Verordening 511/2014 implementeert het Nagoya Protocol in de Europese Unie. Deze Verordening verplicht gebruikers van genetische bronnen in de EU om de noodzakelijke inspanning (due diligence of ‘passende zorgvuldigheid’) te leveren om er zeker van te zijn dat de genetische bronnen (en traditionele kennis) op een legale manier worden verkregen, en dat de voordelen uit het gebruik worden gedeeld. Naast productontwikkeling, kan zowel fundamenteel als toegepast onderzoek vallen onder ‘gebruik’ in de zin van het Nagoya Protocol en de EU ABS Verordening. De Verordening is ook van toepassing op het gebruik van inhoudsstoffen (‘derivaten’), waarvoor toegang is verkregen in samenhang met toegang tot de genetische bron waaruit dat derivaat afkomstig is.

In Nederland regelt de Wet implementatie Nagoya Protocol de implementatie van de Europese ABS Verordening. Specifiek wijst ze de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) als toezichthouder aan, en het Centrum voor Genetische Bronnen, Nederland (CGN) van Wageningen UR als nationaal contactpunt voor toegang en verdeling van voordelen (ABS-loket). Ook wijst de wet strafbare feiten aan. Er kunnen herstelmaatregelen worden opgelegd, zoals het alsnog verkrijgen van toegangsdocumenten. Als dit niet lukt, kan men gedwongen worden om het gebruik te beëindigen.

Wanneer zijn de regels van toepassing?

De regels zijn van toepassing als aan alle volgende voorwaarden wordt voldaan:

  • de genetische bronnen zijn op of na 12 oktober 2014 verkregen;
  • de genetische bronnen zijn afkomstig uit landen die partij zijn bij het Nagoya Protocol en maatregelen voor toegang hebben vastgesteld;
  • de genetische bronnen vallen niet onder gespecialiseerde internationale regels inzake toegang en verdeling van voordelen;
  • het betreft geen menselijke genetische bronnen;
  • de genetische bronnen worden gebruikt voor onderzoek en ontwikkeling m.b.t. hun genetische en/of biochemische samenstelling; en
  • het gebruik vindt plaats binnen de EU.

Onder gebruik van genetische bronnen wordt verstaan: onderzoek en ontwikkeling van de genetische en/of biochemische samenstelling van de genetische bronnen. De EU heeft een Leidraad gepubliceerd waarin nader ingegaan wordt op wat onder gebruik moet worden verstaan en wat niet. Een voorbeeld van gebruik in de voedingsmiddelenindustrie is het selecteren van een derivaat uit een plant om een voedingsmiddel met een nieuwe smaak te ontwikkelen. Of het aanpassen van een micro-organisme, zodat het een betere werking in het product heeft. Het gebruik van al bekende stoffen voor een bekende toepassing, maar in een andere samenstelling wordt in deze context niet gezien als gebruik.

Overigens moet er wel rekening mee worden gehouden dat leverende landen een andere interpretatie kunnen hebben dan de EU. Zelfs als de activiteiten niet onder de EU ABS Verordening vallen, wordt men toch geacht de wet- en regelgeving van het land van oorsprong te respecteren.

Wat moet er gedaan worden als de activiteiten onder het Nagoya Protocol vallen?

  1. Ga na wat de toegangsregels zijn van het land waar de genetische bonnen worden verkregen
    (bijvoorbeeld via de ABS Clearing House website (https://absch.cbd.int/) of de National Focal Point van het leverende land).
  2. Indien vereist, verkrijg toestemming van de Competent National Authority (CNA) van het leverende land (PIC: Prior Informed Consent).
  3. Onderhandel over de voorwaarden met de leverancier, en leg deze vast in een contract (MAT: Mutually Agreed Terms).
  4. Gebruik de genetische bronnen alleen in overeenstemming met de voorwaarden zoals overeengekomen met de leverancier.
  5. Documenteer het gebruik zorgvuldig.
  6. Bewaar alle documentatie tot 20 jaar na einde gebruik.
  7. Dien een zorgvuldigheidsverklaring in wanneer u onderzoeksfinanciering ontvangt of een product op de markt brengt (via https://webgate.ec.europa.eu/declare/).
  8. Geef informatie door aan eventuele volgende gebruikers van de genetische bronnen.

Controles gepland in de voedingsmiddelenindustrie

De NVWA heeft controles gedaan op de naleving in de plantenveredeling. Deze sector was goed voorbereid, mede dankzij de actieve rol van de branchevereniging Plantum. Er zijn geen overtredingen geconstateerd. Wel is naleefhulp gegeven hoe bijvoorbeeld administratieve aanpassingen door te voeren. De komende tijd verlegt de NVWA de aandacht naar onder meer de voedingsmiddelenindustrie. Bedrijven of organisaties die voorlichting willen ontvangen om zich hierop voor te bereiden kunnen contact opnemen met het ABS-loket.

Meer informatie

Meer informatie is te vinden op de website van het Nederlandse ABS-loket: www.absfocalpoint.nl (Engelstalig) of www.absfocalpoint.nl/nl/absfocalpoint.htm (Nederlandstalig). Er kan contact worden opgenomen met het ABS-loket via het e-mailadres NagoyaNL@wur.nl. Ook is informatie beschikbaar op de website van de NVWA: https://www.nvwa.nl/onderwerpen/nagoya-protocol.

Informatie over welke landen aangesloten zijn bij het Nagoya Protocol en de regels die deze landen stellen is te vinden op de ABS Clearing House website (https://absch.cbd.int/). Deze website vermeldt ook de contactgegevens van de nationale autoriteiten per land.

Auteurs: Dr Martin Brink, Nationaal contactpunt voor Toegang en Verdeling van Voordelen (ABS-loket Nederland), Centrum voor Genetische Bronnen Nederland (CGN) en Linda Wassink-de Ligt, NVWA.

Reageer op dit artikel