artikel

Denken als een crimineel

Algemeen

Denken als een crimineel

Food science meets criminology. Zo kunnen we de recente wetenschappelijke belangstelling voor food fraud kenschetsen. Aanleiding zijn de recente schandalen van voedselfraude. Welke bijdrage kunnen criminologische inzichten bieden aan de voedingsmiddelenindustrie bij het voorkomen van voedselfraude?

Think like a criminal was het thema van de GFSI Global Food Safety Conference in 2013, een vaker gehoorde gedachte in de strijd tegen voedselfraude. Maar hoe denkt een crimineel? De vraag lijkt te suggereren dat de bedreiging van buiten komt en dat criminelen anders zijn en anders denken dan de ‘nette’ mensen in de voedingsmiddelenindustrie. Een criminologische wetmatigheid is dat burgers het bangst zijn slachtoffer te worden van criminaliteit door vreemden, maar dat de meeste daders bekenden zijn van de slachtoffers. We kunnen ons ook moeilijk voorstellen dat we zelf dader kunnen zijn.

Criminaliteit vooral intern

In de media wordt voedselcriminaliteit vaak voorgesteld als het werk van criminele groeperingen die de voedselindustrie aanvallen of die zelfs overstappen van bijvoorbeeld de drugshandel naar de handel in namaakvoedsel. Een enkel voorbeeld daarvan komt uit Italië, maar de nu bekende strafzaken betreffen toch vooral daders uit de industrie zelf. Het gevaar komt kennelijk ook van binnenuit. Deze kanttekening beantwoordt nog niet de vraag hoe een crimineel denkt en zich gedraagt, ook al is dat antwoord dichterbij dan we geneigd zijn te denken. Op basis van criminologisch onderzoek zijn daarover theorieën ontwikkeld die ook bruikbaar kunnen zijn voor het begrijpen van voedselfraude.

Drie factoren

Volgens een invloedrijke theorie in de criminologie wordt criminaliteit gezien als het gevolg van de samenkomst van drie belang- rijke factoren: een gemotiveerde dader (een inbreker bijvoorbeeld), een aantrekkelijk doelwit (een mooi huis) en de afwezigheid van controle (niemand thuis). Dit eenvoudige model ligt ten grondslag aan de Food Fraud Vulnerability Assessment Tool die de

Universiteit Wageningen in samenwerking met de Vrije Universiteit ontwikkelde voor SSAFE. PwC hee van de tool een handige app gemaakt die gratis is te downloaden. Met dit instrument kunnen bedrijven in de voedingsmiddelenindustrie een inschatting maken van de risico’s om getro en te wor- den door voedselfraude. Daarbij wordt zowel gekeken naar risico’s binnen de ondernemingen als daarbuiten, bijvoor- beeld die verbonden zijn aan leveranciers of afnemers. In een later VMT-nummer wordt dit instrument toegelicht door Hans Schoolderman, partner Sustainability & Responsible Governance bij PwC.

Drijfveren

Met de ‘criminele formule’ waar de tool op is gebaseerd, is eerder onderzoek gedaan naar fraude in andere economische sectoren. Uit dat onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat de motivatie voor fraude lang niet altijd hebzucht is. Bedrijven, die zich normaal aan de wet houden, zien soms geen andere uitweg wanneer zij in financiële problemen komen. Een kat in nood maakt gekke sprongen. In minder ethisch georiënteerde bedrijfsculturen is het dan makkelijker om voor de illegale weg te kiezen. Complexe bedrijfsketens en autonomie van bedrijfsonderdelen bemoeilijken intern en extern toezicht. Compliance managementsystemen kunnen het risico op bedrijfsinterne wetsovertreding verminderen, maar alleen wan- neer die systemen meer dan een papieren werkelijkheid zijn en daadwerkelijk gedragen en gecontroleerd worden. Dergelijke bevindingen in andere bedrijfstakken kunnen ook opgaan voor de voedingsmiddelenindustrie. Maar deze sector heeft ook eigen kwetsbaarheden.

Het ene voedselproduct vormt een aantrekkelijker doelwit voor fraude dan het andere. Hoogleraar Food Authenticity Saskia van Ruth zal hier in een volgend VMT-nummer over berichten. Tenslotte laat voedselfraude zich makkelijk rationaliseren: de consu-ment weet het niet, schade is moeilijk te bewijzen en door prijsdruk en concurrentie moet men wel. Daders die zichzelf zien als wetgetrouw burger en respectabel ondernemer hebben deze rationalisatietechnieken nodig om psychisch in staat te zijn fraude te plegen.

Start criminologisch onderzoek

De recente voedselschandalen hebben in verschillende landen tot strafrechtelijke onderzoeken geleid. Inmiddels zijn de eer- ste ondernemers veroordeeld. In Nederland ging het afgelopen jaar om onder andere een vleesverwerker, een eierproducent en een leghennenbedrijf.

Aanpak van voedselfraude heeft topprioriteit bij zowel toezichthoudende instanties als de voedselindustrie zelf. Dat leidt ook tot opdrachten voor wetenschappelijk onderzoek. Met een inke subsidie van de Britse Food Safety Authority analyseren criminologen van de universiteit van Manchester de crime scripts bij gevallen van voedselfraude en de criminogene gelegenheidsstructuren binnen verschillende voedingsmiddelenketens. Criminologen van de Katholieke Universiteit Leuven brengen de schade van wetsovertreding in de vleessector in kaart. En in het kader van een groot Europees onderzoekproject rond voedselauthenticiteit zullen de Universiteit Wageningen en de Vrije Universiteit de criminele formule als verklaring voor voedselfraude verder uitwerken en toepassen. De genoemde universitaire onderzoekers hebben zich inmiddels verenigd in het European Food Crime Research Network.

Oude wijn in nieuwe vaten

Voedselfraude is letterlijk zo oud als de weg naar Rome. Vervalste Romeinse etiketten zijn gevonden op amfora gevuld met olijfolie en wijn. Vroege wetteksten uit de antieke oudheid en de middeleeuwen bevatten al bepalingen omtrent authentici- teit van voedselproducten. In zoverre hoe- ven de recente gevallen van voedselfraude niet te verbazen. Het is eerder verbazingwekkend dat de voedingsmiddelenindustrie nu pas object is geworden van criminologische onderzoek, terwijl dat de afgelopen jaren al is gebeurd in bijvoorbeeld de afval- verwerkingsbranche, de horeca en de financiële sector. Dat gebeurde altijd na schandalen rond criminele praktijken in de sector zelf. Dergelijk onderzoek kan bijdragen aan het herkennen van risico’s en het tijdig nemen van preventieve maatregelen. Maar dat begint dus wel met de erkenning dat het ook binnen de eigen sector kan voorkomen. Voor de vleessector valt dat inmiddels niet te ontkennen, maar in andere sectoren binnen de voedingsindustrie wordt deze suggestie nog wel eens als beledigend ervaren. Ten onrechte, want niets menselijks is ons vreemd. Think like a criminal: met behulp van criminologische inzichten kunnen we het allemaal. Maar dan niet om voedselfraude te plegen, maar om het te begrijpen en te voorkomen.

Reageer op dit artikel